Hoe kies je winnaar Boon literatuurprijs? Oud-juryvoorzitter Brigitte Raskin: "We vergeleken appels met peren en kozen voor passievruchten" 

Het blijft spannend tot net over halfnegen vanavond in de Stadsschouwburg van Leuven. Daar en dan worden de winnaars bekendgemaakt van de Boon, de belangrijkste boekenprijs in Vlaanderen. Er zijn 2 categorieën: fictie en non-fictie enerzijds en kinder- en jeugdliteratuur anderzijds. Met telkens een jury- en een publieksprijs. 

De shortlists ogen heel verscheiden. Voor fictie- en non-fictie zijn dat deze 5 boeken: 

Voor kinder- en jeugdliteratuur zijn dit de 5 kanshebbers:

De jury’s – voor fictie en non-fictie onder leiding van Els Dottermans en voor kinder- en jeugdliteratuur van Elisabeth Lucie Baeten - kregen meer dan 700 boeken voor de kiezen, allemaal verschenen tussen september 2023 en september 2024.

“Ik hoop een onbekend, groot talent te ontdekken dat ons nog jaren zal verblijden met nieuwe boeken waarin inhoud en vorm onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn,” zei juryvoorzitter fictie en non-fictie Els Dottermans vooraf. 

Hoe doe je dat, zoveel boeken lezen en beoordelen, in groep dan nog wel, en uit zulke verscheiden categorieën? Hoe vergelijk je een graphic novel zoals ‘De bondgenoten’ met een roman als ‘Het archief’ of met de biografie van Hugo Claus? Een kleurrijk kijk- en weetjesboek over de kip met een young-adultroman over de Tweede Wereldoorlog?

Schrijfster Brigitte Raskin was juryvoorzitter van de allereerste Boon. Ze geeft een inkijk in hoe zo'n jury te werk gaat.

In een eerste fase komt er om de paar maanden een vracht boeken binnen, die dan onder de juryleden worden verdeeld. Elk ingestuurd boek wordt door 2 juryleden gelezen. Maar soms ook enkel maar “bekeken”, zegt Raskin, “want af en toe vraag je je wel af: waarom heeft een uitgever dit in ‘s hemelsnaam ingestuurd?” De eerste selectie tussen kaf en koren was makkelijk, vond ze.

De boeken die “mee mogen” na de eerste leesronde worden vervolgens door alle juryleden gelezen en gequoteerd. In de eerste editie van de Boon waren er dat tussen de 50 en 100, herinnert Raskin zich. “Intense lectuur.”

Om tot een longlist van 15 boeken te komen, gaan de juryleden met elkaar in discussie. “Maar eigenlijk drijven die 15 vanzelf wel boven”, zegt Brigitte Raskin. De longlist beschouwt ze als ‘de boeken van het jaar’, gekozen door een zeer diverse jury, allemaal met een andere kijk of voorgeschiedenis.

Daarna wordt de lijst van 15 gereduceerd tot 5. Juryleden bereiden zich terdege voor, houden vaak een persoonlijk pleidooi voor een boek en argumenteren met aangestreepte passages. Ze komen gezamenlijk tot een besluit.

Uit de shortlist wordt dan de winnaar gekozen. 

Maar wat zijn nu eigenlijk de criteria? Lezers verschillen van mening over de kwaliteit van boeken, dat geldt toch ook voor jury’s? Brigitte Raskin: “Het criterium is toch vooral literair. De taal. Is het een goed geschreven boek dat ergens over gaat? Is het origineel?” 

Het jurywerk verloop heel ernstig, zegt Raskin; met mensen die hun taak echt ter harte nemen en zich goed voorbereiden als individueel jurylid, om vervolgens in discussie te gaan als collectief. Uiteraard strijdt iedereen voor zijn persoonlijke favoriet. “Ik heb de mijne destijds laten varen, misschien was ik dus een goede juryvoorzitter”, lacht Brigitte Raskin.

Wordt er rekening mee gehouden of een auteur uit Vlaanderen of Nederland komt? “Dat is géén criterium", klinkt het stellig bij Brigitte Raskin. “De vraag is zelfs niet relevant. Denk aan een boek als ‘Revolusi’ van de Vlaming David Van Reybrouck over Indonesië.” Wél is het zo dat de jury’s gemengd zijn samengesteld, met leden uit Vlaanderen en Nederland.

De jury leest zowel fictie (romans en verhalen) als non-fictie. Hoe kun je die tegen elkaar afwegen? “Zoals ik in mijn juryverslag schreef: we hebben appelen met peren vergeleken en we hebben voor passievruchten gekozen,” zegt Raskin. Dezelfde vraag geldt voor beide genres: is het een goed boek?

Oud-juryvoorzitter Brigitte Raskin is er wel voorstander van dat er een aparte Boon zou komen voor non-fictie. “Dat zou goed zijn voor de minder commerciële uitgaven.” 

In het Vlaams regeerakkoord van september 2024 staat te lezen: “We zetten de Vlaamse literatuurprijs de Boon voort en houden de mogelijkheden tegen het licht om er een drievuldige prijs met gelijke beloning en aandacht voor fictie, non-fictie en kinder- en jeugdliteratuur van te maken.”

Jos Geysels, oud-voorzitter van het BoekenOverleg, heeft er “goede hoop” in. “De Vlaamse regering is het aan het onderzoeken. Ik zou graag hebben dat dat onderzoek een realisatie wordt. Pas dan hoort de Boon echt bij de grote literaire prijzen.”

Terug naar het jureren. Brigitte Raskin blikt er tevreden op terug. “Bij de eerste editie van de Boon hebben we toch de toon gezet.” Ze noemt het vele lezen en bespreken “heerlijk werk”, waaraan ze trouwens een hecht contact met andere juryleden heeft overgehouden. Zeker ook met Martine Tanghe, die destijds haar collega was, als voorzitter van de andere jury voor kinder- en jeugdliteratuur, en die intussen overleden is.  

Van afkicken na een jaar intensief lezen was er geen sprake. “Ik ben lid van een leesclub, ik moet wel,” lacht Raskin.

Heeft ze een favoriet voor deze 4e Boon-prijs? “Jawel, voor ‘De levens van Claus’ van Mark Schaevers. Zo goed geschreven, zo vlot leesbaar, zo’n sterke structuur, taal, humor ook.” Schaevers kreeg de stem van Raskin voor de publieksprijs. Net als 'Het grote kippenboek' van Evelien De Vlieger & Jan Hamstra. “Dat komt door mijn kleindochter. Zij had in het boek gelezen dat ik een kip altijd moet bedanken voor een ei.”

Hoe de huidige jury daarover denkt, horen we vanavond. Maar ook hoe de 'gewone lezers' hebben gekozen, want ook de uitslag van de publieksprijs wordt dan bekendgemaakt. De winnende Boon-boeken krijgen 50.000 euro; de publieksprijs is 5.000 euro waard.

• ‘Alkibiades’ van Ilja Leonard Pfeijffer en ‘Neem nooit een beste vriend’ van Erna Sassen en Martijn van der Linden kregen vorig jaar de Boon. 'Alkibiades' won ook de publieksprijs, net als 'Kijk dan toch' van Elvis Peeters en Sebastiaan Van Doninck.

• ‘Wat we toen al wisten’ van Geert Buelens en ‘Misjka’ van Edward van de Vendel, Anoush Elman en Annet Schaap waren de winnaars in 2023. 'De draaischijf' van Tom Lanoye en 'Morris' van Bart Moeyaert en Sebastiaan Van Doninck kregen de meeste stemmen van de lezers.

• De 1e Boon in 2022 werd gewonnen door ‘Mijn lieve gunsteling’ van Lucas Rijneveld en ‘Een zee van liefde’ van Pieter Gaudesaboos. Jury en lezers waren het roerend eens: beide boeken kregen allebei de prijzen.