De ringen van Saturnus zijn vanavond heel even onzichtbaar, hoe kan dat?
Saturnus is vanaf de zon gezien de zesde planeet in ons zonnestelsel, ze staat zo'n 10 keer verder van de zon dan de aarde. Het is de op een na grootste planeet in ons zonnestelsel, na Jupiter, en heeft een volume dat 750 keer groter is dan dat van de aarde.
Saturnus is net als Jupiter, Uranus en Neptunus een reuzenplaneet: een gasreus die vooral bestaat uit waterstof en helium. Rond Saturnus draaien 83 bekende manen, zoals Titan. Dat is de op een na grootste maan in ons zonnestelsel, groter dan de planeet Mercurius.
Maar het zijn de ringen van Saturnus die het meest tot de verbeelding spreken. Die zijn buitengewoon helder. Ze bestaan vooral uit deeltjes waterijs die in grootte variëren van kleiner dan een zandkorrel tot de grootte van een berg. Hoe de ringen ontstaan zijn, hoe oud ze zijn, daarover zijn de wetenschappers het nog altijd niet eens.
Ook de andere gasplaneten hebben ringen, maar die verzinken in het niet bij de omvang van de ringen van Saturnus. Je kan ze vergelijken met een gigantische cd (of vinylplaat) met een doorsnede van 280.000 kilometer, maar ze zijn slechts 10 tot 20 meter dik. Daardoor kunnen de ringen er heel ijl uitzien als je ze bestudeert.
"Ring plane crossing" tussen beide kanten van de ringen
Hoe we de ringen vanop aarde kunnen zien, hangt af van de positie van Saturnus in zijn baan om de zon. De planeet heeft 29,5 aardse jaren nodig om één baan rond de zon af te leggen. Daarbij draait de planeet ook om zijn as, die gekanteld is in een hoek van 27 graden.
De ringen kantelen dus mee. In de periode waarin de planeet naar de aarde toe kantelt, zien we de bovenkant van de ringen. In de periode waarin de planeet van de aarde weg kantelt, zien we de onderkant. Hoe meer Saturnus gekanteld is, hoe beter we de ringen kunnen zien, gaande van een minuscuul dunne lijn tot een brede, heldere strook.
Maar er zijn ook momenten waarop we de ringen helemaal niet kunnen waarnemen. Dat gebeurt bij de overgang tussen de boven- en onderkant van de ringen (en vice versa), vanop de aarde gezien. Dan kijken we korte tijd récht op de zijkant van de ringen. Zo'n overgang wordt een ring plane crossing genoemd en doet zich elke 13 tot 17 jaar voor.
Tijdens die zogenoemde ring plane crossing liggen de ringen perfect in lijn met onze gezichtslijn, waardoor ze precies verdwenen lijken te zijn. Vanop de aarde ervaren we dan een ringloos beeld. Vandaag om 17.04 uur Belgische tijd, maken we opnieuw zo'n overgang mee, meldt In-the-Sky.org . De vorige dateert van 2009.
Die ring plane crossing duurt overigens niet zo lang. De ringen van Saturnus zullen heel langzaam terug naar de aarde beginnen te kantelen. Na een paar uur zal je al een heel dunne lijn kunnen beginnen waarnemen. De komende maanden zullen de ringen heel geleidelijk aan weer zichtbaarder worden. In 2032 zijn ze op hun best. Dan is er opnieuw een maximale kanteling, gezien vanaf de aarde.
Wat kan je zien (of niet)?
De ring plane crossing waarnemen zal voor de meeste mensen op aarde helaas heel moeilijk zijn. Wie rond de middelste breedtegraden op het zuidelijk halfrond woont, heeft volgens Space.com de beste kans. Al moeten ze daar ook rekening houden met de schemering van de zon die daar op dat moment opkomt.
Saturnus zelf is momenteel niet of nauwelijks zichtbaar omdat de planeet heel dicht bij de zon staat, meldt de waarnemingswebsite hemel.waarnemen.com . Slechts 1 minuut voor zonsopgang komt Saturnus op, om 's avonds 59 minuten voor de zon onder te gaan. De beste tijd om Saturnus te zien is rond 21 september van dit jaar. Dan staat de planeet in oppositie, wat wil zeggen dat de aarde zich tussen de planeet en de zon bevindt. Dan is Saturnus heel helder waar te nemen.
Saturnus kan je vanop de aarde met het blote oog al waarnemen. De ringen kan je van de planeet onderscheiden met een sterke verrekijker. Met een telescoop kan je meer details zien, zoals de scheidingen tussen de ringen en de schaduw van de ring op de planeet.
