"Onder de karikatuur zit medeleven": expo met tekeningen van Jules De Bruycker in Gent

Jacobus Alijn. Zo heet de blinde bedelaar die Jules De Bruycker maar bleef tekenen. In allerlei poses, met een gebogen, gegroefde kop, haar dat uit zijn neus krult, een bordje rond de nek met ‘Braave lieden, hebt medelyde met een oud blind schepsel’. Er spreekt een groot mededogen uit de reeks portretten, zelfs al lijken ze soms wat karikaturaal.

Schijn bedriegt, zegt MSK-curator Johan De Smet. “De Bruycker brengt een dubbel beeld. Op het eerste gezicht zijn dit karikaturen, waarmee hij de spot drijft met zij die zich niet kunnen verdedigen. Maar als je dieper kijkt, heeft het iets heel tragisch en snijden die scènes heel diep. Het gaat over mensen die geen toekomst hebben.”

Jules De Bruycker werd in 1870 geboren in Gent, allerminst in een welstellend milieu. Hij werd al jong de kostwinner van het gezin en begon pas na zijn 30e te tekenen. Dat was een sprong in het diepe. In een brief in 1920 schrijft hij: "Ik zie mijn Peere met mijn gezondheid. Ik betaal voor het binnen zitten en geen beweging genoeg in de laatste tijd gedaan te hebben. Ook waarschijnlijk voor mijn zoo harde jeugd."

Zijn hele leven bleef hij oog hebben voor mensen en situaties in de marge van de samenleving. Hij tekende arme drommels in de cités en steegjes van Gent, mensen in de rij voor een broodbedeling, schamele marktkramers. ‘Antipittoreske’ stadsscènes. 

De scènes zijn vaak Gents, hoewel Jules De Bruycker ook naar Brugge of naar Franse steden reist om te tekenen. "Als je doorheen die markten en straatscènes kijkt, dan krijg je iets heel universeels. Het leven zelf. Dit gaat over zijn observatie van zijn medemens en vooral over zijn medeleven," zegt Johan De Smet. 

Met potlood en papier trok Jules De Bruycker de straat op. In het MSK is bijvoorbeeld een reeks tekeningen te zien uit het 'uilenkot' van een theater, de goedkoopste plaatsen. Een brede rug, een gestrekte nek over het balkon: De Bruycker zet de toeschouwers meesterlijk op papier.

Daarnaast maakte hij grote werken, barstensvol kleur en krioelend van leven. Een massa mensen, voorwerpen, gebouwen buitelen over elkaar heen. Er zitten realistische scènes is, maar ook veel fantasie-elementen. En opmerkelijk: vaak zit de kunstenaar zelf in een hoekje, over een blad papier gebogen. De observerende kunstenaar tekent zijn observerende zelf. 

Hier en daar zie je verwijzingen naar zijn tijdgenoot James Ensor, in figuurtjes met lange neuzen of kapmantels en in absurde opschriften op vlaggen of gebouwen. In een overdruk werk over carnaval tekent De Bruycker een attractie die 'In de hel' heet, een open mond met vuur erin, geplukt uit de Dulle Griet van Pieter Bruegel de Oude. "De Bruycker kende zijn kunstgeschiedenis heel goed," zegt Johan De Smet. 

En als je naar de wijdbeens wegrennende figuurtjes kijkt, dan kun je niet anders dan aan de latere Quick en Flupke van Hergé denken. In die zin bereidde De Bruycker ook de Belgische strip voor. Gentse tegendraadse humor zie je in zijn tekeningen van slome stadsmilitieleden, of in een affiche van een 'onthoudingscafé' waar aanschouwelijk wordt gemaakt wat 'alcool' doet met je maag en darmen. 

Tijdens de Eerste Wereldoorlog vluchtte Jules De Bruycker naar Engeland met zijn familie. Daar verdween de kleur uit zijn tekeningen. Ze zijn bevolkt met symboliek over dood en vernieling, zoals een geraamte dat in de loop van een 'Dikke Bertha', een Duits kanon kijkt. 

In latere jaren werden de tekeningen van Jules De Bruycker 'leger', zoals in zijn zelfportretten, waarin hij ons, de toeschouwers, met een doordringende blik observeert.