2025 wordt recordjaar op vlak van spoorstakingen: misbruiken vakbonden stakingsrecht?

Nationale stakingsdagen en stakingen van een week tot 9 dagen: je kan gerust stellen dat 2025 een recordjaar is op het vlak van stakingen bij het spoor. Tot nu toe zijn al 19 stakingsdagen geteld, en als we alle aangekondigde acties erbij tellen, zal de teller eind augustus op 88 staan.

"88 op 240 dagen: dat is toch wel vrij uitzonderlijk", vindt professor Kristof Salomez (VUB). Salomez is gespecialiseerd in arbeidsrecht en stakingsrecht.

Salomez betwijfelt dat vaker wordt actie gevoerd in de openbare sector. "Als in een bedrijf wordt gestaakt, haalt dat niet altijd de nationale media. Anderzijds heeft een actie bij het openbaar vervoer uiteraard een grotere impact. In het algemeen voel je een staking in de openbare sector sneller. Als de vuilnisdienst staakt, stapelt het huisvuil zich al vlug op. Maar een staking bij Coca-Cola bijvoorbeeld merk je niet in het straatbeeld."

"Al heerst vandaag veel ongerustheid in het overheidsapparaat, vooral als het over de pensioenen gaat. De ambtenaren en het onderwijs worden toch wel hard getroffen door de regeringsmaatregelen."

"De regeringsverklaring was dan ook erg gedetailleerd", vindt Patrick Humblet. "Door zo veel details te geven, zijn veel mensen ongerust gemaakt. Ik verwacht dat die onrust zal aanhouden tot de maatregelen uit de regeringsverklaring concreet zijn uitgewerkt."

"Het onderliggende probleem zijn de hervormingen die de federale regering wil doorvoeren", weet Kristof Salomez. "Ik vraag mij af in hoeverre de regering nog in overleg wil gaan en eventueel aanpassingen wil bekijken. Dat zal moeilijk zijn, want de financiële ruimte die ze heeft, is klein. Ik vrees dat we de komende tijd nog veel meer sociale conflicten zullen zien." 

Bij de spoorwegen zijn niet alleen de zuilgebonden vakbonden als ACOD Spoor, ACV-Transcom en VSOA actief, maar ook de Onafhankelijke Vakbond Spoorwegpersoneel (OVS), het Autonoom Syndicaat van Treinbestuurders (ASTB) en METISP-Protect. Al die vakbonden blijken vandaag hun eigen acties te organiseren, zonder onderling overleg.

"Het probleem is dat men andere organisaties heeft toegelaten die ook stakingsaanzeggingen kunnen indienen", aldus Patrick Humblet. "Men heeft het als het ware over zichzelf afgeroepen." Humblet heeft geen hoge pet op van vakorganisaties die bepaalde beroepscategorieën vertegenwoordigen. "Die bonden denken vaak alleen maar aan de eigen belangen en vertegenwoordigen vaak de belangen van personeel met een sleutelpositie, en zij kunnen soms met erg weinig stakers een organisatie volledig platleggen."

"Je ziet vaak dat kleinere bonden zich meer proberen te profileren", vult Kristof Salomez aan. Hij denkt echter niet dat er meer stakingen bij de NMBS zijn omdat daar meer vakorganisaties bestaan. "Ik vraag mij af of je dan niet meer stakingen zou krijgen buiten de vakbond om." Hij erkent wel dat de kleine bonden als storend worden ervaren bij de grote vakbonden: "Dat kan de indruk wekken dat de grote vakbonden minder daadkrachtig zijn." 

De vakbonden geven aan dat de acties gericht zijn tegen de pensioenplannen van de federale regering. "Eigenlijk is dit een soort politieke staking", zegt Kristof Salomez. Normaal is een staking een actie van werknemers tegen een beslissing van de werkgever, als middel om druk te zetten op die werkgever. Bij de NMBS wordt ook gestaakt, maar degene die men wil treffen is niet de NMBS maar de federale overheid."

De spoorstaking wil dus druk zetten op de overheid. "Als het openbaar vervoer staakt, heeft dat meteen een grote impact. Je zou in zekere zin kunnen zeggen dat de treinreiziger wordt 'gebruikt' om druk uit te oefenen op de overheid." Kan zoiets wel? "Ja, ook politieke stakingen worden aanvaard", luidt het ondubbelzinnige antwoord van Kristof Salomez.

"Maar het zit ook dieper", zegt zijn collega Patrick Humblet (UGent). "Er heerst al jaren een grote malaise bij het spoorwegpersoneel in het algemeen. Denk maar aan de vele gevallen van agressie op trein of aan de slechte staat van veel treinstellen."

"Het stakingsrecht in ons land is eigenlijk niet wettelijk geregeld", duidt Kristof Salomez. "Wettelijk gezien zijn het niet de vakbonden die staken, maar de werknemers. Zij mogen zelf beslissen of ze al dan niet staken." Je hoeft dus niet bij een vakbond aangesloten te zijn om te mogen staken. Hoe dan ook wordt het stakingsrecht wettelijk beschermd, onder meer op basis van internationale verdragen. 

Volgens hem is het moeilijk te bepalen of het stakingsrecht wordt misbruikt. "Het is een rechtbank die dat bij ons bepaalt, maar het is zeer uitzonderlijk dat zoiets gebeurt."

In 1999 stuurde de toenmalige spoorbaas Etienne Schouppe in alle gerechtelijke arrondissementen op hetzelfde ogenblik advocaten met een eenzijdig verzoekschrift naar de rechtbank van eerste aanleg waarin hij vroeg om een staking van 1 dag te verbieden. "Het resultaat was een uiteenlopende rechtspraak waarbij men in Franstalig België coulanter oordeelde", zegt Salomez. Door de rechters in te schakelen krijg je de situatie niet noodzakelijk helder, met andere woorden. "Wat wel vaker voorkomt, is dat men het gerecht laat ingrijpen bij bedrijfsblokkades waarbij werkwilligen worden tegengehouden."

Humblet wijst op de gegarandeerde dienstverlening die enkele jaren geleden is ingevoerd. Daarbij moet het personeel 72 uur op voorhand al aangeven of het al dan niet gaat staken, waarop de NMBS een minimale dienstverlening uitwerkt. "Men heeft daar het stakingsrecht al ingeperkt. Het zijn die regels die nu worden gevolgd. Moet je dan concluderen dat de regels niet goed zijn?"

Salomez sluit niet uit dat stemmen zullen opgaan om het mogelijk te maken dat mensen worden opgeëist om te werken, zodat de NMBS een echte minimumdienst zou kunnen organiseren. "Hoewel dat pas echt indruist tegen het stakingsrecht.