Resultaten groot bloedonderzoek rond 3M bekend: helft omwonenden heeft te veel PFAS in het bloed

Bijna 2 jaar geleden, op 22 mei 2023, werden de eerste omwonenden van de 3M-fabriek in Zwijndrecht geprikt. Uiteindelijk lieten 8.568 mensen die in een straal van 5 kilometer rond de fabriek wonen, hun bloed testen, zo'n 10 procent van alle omwonenden. Zij vulden ook een lijst in met vragen over hun levensstijl, voeding en gezondheid.

Dat onderzoek was nodig om de mogelijke gevolgen van PFAS voor de gezondheid in kaart te brengen. Uit eerdere, kleinschalige metingen bleek dat de omwonenden hoge PFAS-gehalten in het bloed hadden. Eén daarvan leverde waarden op die tot wel 168 keer hoger lagen dan Europa gezond acht.

Maar uit zulke kleine onderzoeken kan je moeilijk grote conclusies trekken over hoe groot het probleem is en wat de gevolgen zijn voor de gezondheid.

We weten intussen wel dat PFAS problemen kunnen veroorzaken zoals een verminderde werking van de schildklier en de lever, en problemen met de immuniteit en de hormonen. Maar bij welke dosissen die precies optreden, en in welke omstandigheden, daar moest dit onderzoek meer duidelijkheid over brengen.

Het Departement Zorg presenteerde vandaag de resultaten van het onderzoek in Zwijndrecht, in het bijzijn van media en buurtbewoners.

Uit de bloedafnames blijkt dat bijna alle deelnemers PFAS in het bloed hebben. Het gaat dan vooral om de varianten PFOS (veruit het meest aanwezig met gemiddeld 5,28 microgram per liter), PFOA en PFHxS.

Hoe dichter bij de fabriek en hoe langer iemand al in de regio woont, hoe hoger de PFAS-waarden in het bloed. Ook eieren eten uit de streek en grondwater gebruiken, leidt tot hogere waarden. 

En PFAS worden ook duidelijk doorgegeven via de moedermelk. Kinderen van moeders met verhoogde PFAS-waarden hebben zelf ook meer PFAS in het bloed. Het Departement Zorg benadrukt wel dat de gezondheidsvoordelen van borstvoeding nog altijd groter zijn dan de nadelen van eventuele aanwezige PFAS.

"Bij ongeveer de helft van de deelnemers aan het onderzoek zijn die PFAS-types in die mate aanwezig dat nadelige gezondheidseffecten op lange termijn niet uit te sluiten zijn", zegt het Departement Zorg. Het gaat om 48 procent van de deelnemers ouder dan 12 jaar en 20,8 procent van de -12-jarigen.

Volgens de Europese Voedselautoriteit EFSA mag de totale concentratie in het bloed van 4 vaak voorkomende PFAS samen (PFOS, PFOA, PFNA en PFHxS) niet hoger liggen dan 6,9 microgram per liter.  

Bij een kwart van de geteste omwonenden benaderde het PFOS-gehalte alleen al de gezondheidswaarde voor de 4 "populairste" PFAS-soorten samen. 25 procent van de bloedstalen bevatte minstens 6,15 microgram lineaire PFOS per liter en 2,73 microgram vertakte PFOS.

Het Departement merkt op dat de waarden van dat vaakst voorkomende PFAS-type, PFOS, lager liggen dan bij een eerder, kleinschaliger bloedonderzoek uit 2021 bij zo'n 800 omwonenden. Het besluit daaruit dat de PFOS-waarden gedaald zijn.

Nochtans stipt het Departement zelf aan dat je eigenlijk niet kan vergelijken. Zo zijn de beide onderzoeken uitgevoerd door verschillende laboratoriums met elk hun eigen methode.

In 2021 werden er ook enkel omwonenden getest binnen 3 kilometer rond de fabriek, terwijl het nu om 5 kilometer gaat. En hoe verder af van de fabriek, hoe lager de gemeten waarden liggen. Het valt dus te verwachten dat de gemiddelde waarden lager liggen bij dit nieuwe onderzoek dan bij het oudere.

"Niettemin denken we wel dat er een reële daling is van de PFOS-waarden bij de mensen in de regio, zonder dat we exact kunnen zeggen hoe groot die daling is", zegt dokter Hilde Van De Maele, milieuarts van het Departement Zorg. Zij wijst erop dat 3M de productie van PFAS in Zwijndrecht heeft stilgelegd en dat de bevolking geadviseerd is om zogenaamde no-regretmaatregelen te nemen.

Of en hoeveel PFAS er vandaag nog gebruikt worden in 3M Zwijndrecht, is niet duidelijk. Op vraag van onze redactie antwoordde het bedrijf enkel dat er geen "PFAS-gerelateerde productieactiviteiten" meer plaatsvinden. Dat sluit echter niet uit dat er nog op andere manieren PFAS worden gebruikt. 3M beantwoordde een vraag om verduidelijking nog eens met dezelfde zin.

Hoe slecht zijn die PFAS-concentraties in het bloed nu voor de gezondheid? Het onderzoek lijkt niet meteen het uitsluitsel te geven waarop gehoopt was. De resultaten "zijn niet eenduidig, maar spreken de tendens uit de wetenschappelijke literatuur ook niet tegen", stelt het Departement Zorg.

"We zagen dat mensen met hogere PFAS-waarden vaker problemen rapporteerden met hun schildklier en leverwerking", legt dokter Hilde Van De Maele uit.

"Maar anderszijds zagen we ook dat andere gezondheidsklachten minder gerapporteerd werden bij mensen met hogere PFAS-waarden, zoals minder astma, minder darmontstekingen, minder last van nierklachten, minder zwangerschapshypertensie en minder ​infecties. Voor nog andere klachten zagen we geen verschillen tussen mensen met meer of minder PFAS in hun bloed."

Nog een moeilijkheid: dat er hoge concentraties PFAS worden aangetroffen, betekent nog niet noodzakelijk dat die de oorzaak zijn van mogelijke gezondheidsproblemen. "De gezondheid wordt namelijk beïnvloed door meerdere factoren. PFAS is een extra risicofactor bovenop bijvoorbeeld leefstijlfactoren", zegt Van De Maele.

"Een verhoogde PFAS-waarde in het bloed betekent niet dat er sowieso gezondheidsschade zal optreden", besluit het Departement Zorg.

Eerdere studies stelden misschien geen directe gevolgen, maar wel een verband vast tussen PFAS en een verminderde immuniteit, dyslipidemie (bijvoorbeeld verstoorde cholesterolwaarden), groeistoornissen bij pasgeborenen en foetussen en een verhoogd risico op nierkanker.

Maar dit bloedonderzoek kon dat verband niet bevestigen. Voor cholesterol waren de verhoogde waarden niet statistisch significant, en er waren te weinig gevallen van nierkanker om die mee te kunnen nemen. Immuniteits- of groeistoornissen werd dan weer niet onderzocht.

Heel wat omwonenden uiten stevige kritiek op het onderzoek, de manier waarop het gevoerd werd en de interpretatie ervan.

Buurtbewoner Toon Penen, van het burgercollectief Grondrecht, zat vandaag in de zaal toen de resultaten werden gepresenteerd. Hij vindt het goed dat er nu een groter beeld is van de PFAS-concentraties in het bloed van de omwonenden. Maar hij noemt de resultaten tegelijk "een onderschatting", "onnauwkeurig" en "onbetrouwbaar."

Penen deed in 2021 mee aan een eerdere meting van het Departement Zorg bij zo'n 700 omwonenden. Toen bleek hij 5,5 microgram PFOS per liter in het bloed te hebben. Bij deze nieuwe meting zou dat nog maar 1 microgram zijn. "Dat is toch wel een heel groot verschil?"

Hij wijst erop dat bij enkel de meetresultaten van lineaire PFAS breed gecommuniceerd werden. Dat is echter slechts één mogelijke structuur van PFAS-moleculen. Daarnaast werden er ook vertakte PFAS-moleculen aangetroffen in het bloed van de omwonenden. Ongeveer 1 op de 3 aangetroffen PFOS-moleculen waren bijvoorbeeld zo'n  vertakte vorm.

Uit het uitgebreide rapport blijkt dat het Departement Zorg nochtans ook de impact van die lineaire én vertakte vormen samen liet berekenen. 24,4 procent van de -12-jarigen (in plaats van 20,8 procent) en 60,9 procent van de volwassenen (in plaats van 48 procent) zouden zo de Europese gezondheidsdrempel van EFSA overschrijden.

Maar het Departement Zorg laat weten dat het ervoor koos om die totaalsom niet te gebruiken omdat "de vertakte vormen met meer meetonzekerheid te kampen hebben". Een conclusie over het overschrijden van normen "kan je enkel betrouwbaar communiceren voor de lineaire vormen", zegt woordvoerder Joris Moonens.

"Dan doe je zo'n grote studie maar kan je geen juiste conclusies trekken vanwege de gekozen methode? Dat vind ik, als omwonende, moeilijk om te horen", betreurt Penen.

Vorige week nog hadden de 1.400 omwonenden die 3M voor de rechter hadden gedaagd, harde kritiek geuit op de gang van zaken. In een e-mail aan Vlaams minister van Volksgezondheid Caroline Gennez (Vooruit) stelden hun advocaten "een reeks ernstige vragen" over onder andere de keuze voor het laboratorium Eurofins, de methodiek en de evaluatie van de resultaten van het onderzoek.

Voor omwonenden die in de rechtbank willen aantonen dat 3M hen schade heeft berokkend, zijn de bloedresultaten een belangrijk element. Als die nu resultaten nu plots lager blijken te liggen dan verwacht, bemoeilijkt dat dus hun zaak.

Veel van die omwonenden die naar de rechter zijn getrokken, namen ook deel aan dit onderzoek. Maar de advocaten klagen aan dat zij nauwelijks tot niet gehoord werden bij het verder verloop van het onderzoek. Meer zelfs, ze zouden "een doofpotoperatie" vrezen.

Ook toxicoloog en PFAS-expert Jacob de Boer (Vrije Universiteit Amsterdam) zat vandaag in de zaal. Hij was niet betrokken bij dit onderzoek, maar merkte op dat vooral de zone van 2 kilometer rond de 3M-fabriek een risicogebied is.

Op de vraag of hij met een gerust hart in die zone zou komen wonen, antwoordt hij vastbesloten: "Ik denk er nog niet over."

Volgens het Departement Zorg bevestigen de resultaten dat de no-regretmaatregelen hun vruchten afwerpen. Het raadt de omwonenden aan om hun blootstelling aan PFAS te blijven beperken. Zij eten bijvoorbeeld best geen eieren uit de regio en gebruiken beter geen grondwater voor consumptie of om zich te wassen. 

Rechtzetting: Een eerdere versie van dit artikel stelde dat het onderzoek "voldoende bewijs voor een verband" vaststelde tussen PFAS-blootstelling en verminderde immuniteit, dyslipidemie, groeistoornissen en nierkanker. Dat klopt niet, het gaat om eerder wetenschappelijk onderzoek waarvan deze studie de resultaten niet kon bevestigen.