Koolstof opslaan in de Vlaamse akkers voor het klimaat heeft (veel) potentieel, maar hoe werkt het?

Het systeem van koolstofopslag in de bodem door de landbouwsector - ook wel bekend als carbon farming of koolstofboeren - is eenvoudig en ingewikkeld tegelijk.

Eenvoudig, omdat een boer door bepaalde keuzes meer koolstof in de bodem van zijn landerijen kan opslaan, bijvoorbeeld door voor een bepaald gewas te kiezen - daarover later meer.

Ingewikkeld, omdat de natuurlijke processen in de bodem complex zijn, én omdat een landbouwer niet altijd zomaar kan switchen. Het kan financiële of praktische gevolgen hebben.

Eenvoudig gezegd: gewassen nemen net als bomen door fotosynthese CO2 op uit de atmosfeer en bouwen de koolstof op in bladeren, stengels en wortels, of ze laten een deel van de koolstof weglekken in de bodem (wortelexudaten). Ze voeden hiermee het bodemleven.

Gewassen die veel koolstof in de bodem nalaten omdat ze intensief wortelen of veel gewasresten achterlaten, zijn dus gunstiger voor de koolstofopbouw. Zo wortelen graangewassen intensief en laten ze na de oogst stro achter. De opslag van organische koolstof is hierdoor beter dan bij pakweg aardappelen. Suikerbieten nemen wel veel koolstof op, maar na de oogst blijft er weinig over op het veld.

In ieder geval, meer organische koolstof in de bodem van akkers is een win-win: "Koolstof is de motor van de bodemkwaliteit. Het maakt de bodem weerbaarder tegen klimaatextremen, houdt beter vocht bij en gaat bodemerosie tegen, stimuleert het leven in de bodem en komt de bodemvruchtbaarheid ten goede", schetst Greet Ruysschaert van het Instituut voor Landbouw-, Visserij- en Voedingsonderzoek (ILVO). Zij bekijkt samen met de sector waar en hoe er verbeteringen mogelijk zijn, op een haalbare manier voor de boeren. 

Carbon farming kan overigens even goed worden toegepast buiten de landbouw, bij het beheer van bossen of natuurgebieden of het vernatten van veengronden. 

Uit eerder onderzoek bleek dat er in akkers minder koolstof ligt opgeslagen dan in bosgrond, grasland, andere natuur of gewone tuinen. Tegelijk is 45 procent van het Vlaamse oppervlak zogenoemd 'landbouwareaal', oppervlakte die door landbouwers gebruikt wordt om bijvoorbeeld groenten of voedergewassen te telen.  

Vroeger zat er beduidend meer koolstof in de Vlaamse akkers. Uit cijfers van de Bodemkundige Dienst van België blijkt dat in de periode 1982-1984 amper 17 procent van de percelen onder de streefzone lag. Voor de periode 2020-2023 was dat cijfer opgelopen tot bijna de helft. Vroeger lag ruim 30 procent boven de streefzone, nu nog amper 15 procent. 

"De voorbije decennia is veel koolstof uit de bodem verloren gegaan", zegt Ruysschaert. "Dat kan komen door een verschuiving van de teelten, met minder granen en minder grasland maar ook door de mestwetgeving."

In dierlijke mest die wordt uitgereden, zit immers organische koolstof. Die is afkomstig van het voeder, van de koolstof die voedergewassen opnamen door fotosynthese. Sinds de jaren 90 is de hoeveelheid organische mest die landbouwers mogen uitrijden afgenomen wegens het risico op uitspoeling van fosfor en stikstof, wat een impact heeft op de waterkwaliteit.   

Er zijn evenwel tal van technieken om de hoeveelheid organische koolstof in de bodem van onze akkers te vergroten. "Er is veel potentieel", zegt Ruysschaert. 

Landbouwers kunnen een hele rist concrete dingen doen. Dat gebeurt nu al, en mogelijk zal het nog breder ingang vinden de komende jaren (er is overigens ook nieuwe Europese regelgeving over het uitreiken van koolstofcertificaten). Dit zijn enkele van de opties: 

• Onder de noemer agroforestry vallen verschillende mogelijkheden zoals het aanplanten van hagen en/of bomen. Bomen kunnen niet enkel langs de percelen worden aangeplant, maar er ook in, walnootbomen in een graanveld bijvoorbeeld. 

• Kiezen voor andere gewassen, zoals graan in de plaats van pakweg maïs. 

• Houtsnippers uitstrooien op de akkers. 

• Composteren met een combinatie van 'groen en bruin' materiaal, concreet bijvoorbeeld een mengeling van prei-overschotten met houtsnippers.

• Ook tijdens de winter een gewas laten groeien op de akkers, dat blijft groeien en koolstof blijft opnemen. Na het oogsten van het hoofdgewas kan de landbouwer kiezen voor zogenoemde vanggewassen zoals gele mosterd, raaigras, rammenas of wintergraan. Omdat deze gewassen meestal niet worden geoogst, blijft alle koolstof die de planten uit de lucht haalden achter in de bodem. Bovendien nemen deze gewassen ook stikstof op, en zorgen ze ervoor dat stikstof niet verder uitspoelt tijdens het winterseizoen.  

• De bodem anders beheren, bijvoorbeeld door die minder om te ploegen.  

Toch is het vaak complexer dan hierboven geschetst. Door meer koolstof op te slaan in de bodem, kan er meer lachgas vrijkomen door bepaalde biologische processen. Lachgas (N2O) is een sterk broeikasgas, dat samen met methaan een belangrijk aandeel van de uitstoot van broeikasgassen vormt in de landbouwsector. 

Specialisten van onder meer het ILVO volgen dit nauwgezet op, om de uitstoot van lachgas zo veel mogelijk te beperken bij innovatieve maatregelen.  

Tegelijk is het behoud van koolstof in de bodem niet evident. Elk jaar wordt een kleine hoeveelheid van de bodemorganische koolstofvoorraden afgebroken door het bodemleven. Om de koolstofvoorraden in de bodem te behouden, moet elk jaar dus nieuw organisch materiaal worden toegevoegd. "Het behoud en het verhogen van koolstof in de bodem is daarom een voortdurend aandachtspunt", zegt Ruysschaert.   

Landbouwer Kris Heirbaut noemt het "een extra motivatie" maar geen apart verdienmodel. Hij heeft een gemengd bedrijf met voedingsgewassen (graan) en gewassen voor de bouwindustrie (hennepvezels), en hij houdt melkvee.

'Koolstofboer' Heirbaut doet al een tijd aan carbon farming. Hij verving zijn maïsvelden door kruidenrijk permanent grasland om meer CO2 uit de atmosfeer te kunnen houden. Het zou daarbij gaan om 2.000 kilogram CO2 die kan worden gecompenseerd per hectare, iets waarvoor hij carbon credits krijgt. In de praktijk gaat een bedrijf hem dan via een platform betalen voor de koolstof- en klimaatwinst via koolstofcertificaten. 

Heirbaut teelt op enkele hectaren ook oude granen. Hij werkt met een groep van zo'n 15 boeren die ervan overtuigd zijn dat deze granen robuuster zijn, dieper wortelen en meer organisch materiaal produceren en dus meer koolstof vangen. Ze werken samen met een bakkerij, die broden van deze granen verkoopt aan o.a. enkele Delhaize-supermarkten. 

Er is ook een compensatie mogelijk via Europa, via het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid. Het gaat dan bijvoorbeeld over het niet of minder ploegen, of over het houden graslanden. "Je wordt hierbij gesteund voor goede praktijken", vertelt Heirbaut. 

Ook de Vlaamse overheid doet mee. Momenteel zijn er in Vlaanderen al verschillende subsidies te krijgen, bijvoorbeeld via zogenoemde ecoregelingen die inzetten op gewassen die veel koolstof nalaten in de bodem of het aanhouden van grasland belonen. Een landbouwer kan verschillende regelingen combineren. 

Er is zowel bij de overheid als in de privésector interesse om die koolstofopslag te subsidiëren, omdat het bijdraagt aan de strijd tegen de klimaatverandering. 

"Om carbon farming verder ingang te laten vinden is samenwerking cruciaal. Samenwerking tussen de overheid en de private sector over de financiering ervan, maar ook samenwerking tussen beleidsmakers, onderzoekers, adviseurs, bedrijven die die koolstofcertificaten verhandelen en uiteraard de landbouwers zelf."   

Later dit jaar lanceert de Vlaamse overheid een actieplatform om die samenwerkingen te stimuleren zodat de sector klaar is om de Europese regelgeving toe te passen en landbouwers geholpen kunnen worden. De nieuwe Europese regelgeving is van eind vorig jaar, en moet de systemen die nu al bestaan beter op elkaar afstemmen.

Volgens een berekening van enkele jaren geleden zou de landbouwsector 1,6 procent van haar jaarlijkse totale uitstoot van broeikasgassen kunnen compenseren met een slimme vorm van carbon farming. Maar op dat cijfer zit zeker nog rek.

"Het meest realistische cijfer moet in de grootteorde van 2 tot 7 procent liggen", denkt Ruysschaert, die erop wijst dat het zal afhangen van hoeveel landbouwers worden gestimuleerd, financieel of met andere maatregelen. En of het bijvoorbeeld niet meer administratieve lasten betekent, een van de grieven van de sector tijdens de massale protestacties vorig jaar.  

"Landbouwers zijn zeker al bezig met carbon farming. Het is overigens niet enkel de landbouwsector alleen die de klus moet klaren: ook de agro-industrie bijvoorbeeld zal een belangrijke rol hebben in dit verhaal", zegt Ruysschaert.

"Dat kan door interessante afzetmarkten te creëren voor gewassen die gunstig zijn voor koolstofopbouw of vroeg van het veld kunnen zodat de daaropvolgende groenbedekker veel biomassa kan aanmaken."

In het brede klimaatverhaal zelf zal het een van de vele puzzelstukjes zijn. Het kan Vlaanderen helpen om verder te werken richting de klimaatdoelstellingen voor ons land, want daar is nog een hele kloof te overbruggen. 

"We staan voor enorme klimaatuitdagingen. Wie denkt dat landbouw alleen deel van het probleem is, denkt fout. Landbouwers zijn deel van de oplossing", zegt Vlaams minister van Omgeving en Landbouw Jo Brouns (CD&V) over carbon farming. En daar mag wat extra financiële ondersteuning bij.

"We ondersteunen dit sinds deze legislatuur met 25 miljoen euro per jaar én met het Vlaams Actieplatform Carbon Farming", zegt Jo Brouns. "Het wordt een kennisplatform om alle kennis over carbon farming te delen, en om initiatieven te nemen om daar ook verdienmodellen voor te ontwikkelen voor landbouwers."

Er wordt ook gewerkt aan een tool om landbouwers te helpen omschakelen. "Die is in volle ontwikkeling. Hij maakt het voor landbouwers mogelijk om een inschatting te maken van hoeveel koolstof er op te slaan is met een bepaald areaal van land, en zo te berekenen hoeveel koolstof er kan worden afgevangen uit de lucht. Daarmee kunnen dan koolstofrechten in de markt worden gezet." 

"Het is een dubbele winst: goed voor het klimaat, want koolstof blijft in de bodem. Goed voor de landbouw, want een vruchtbare bodem is weerbaarder tegen droogte, erosie en extreme weersomstandigheden", aldus nog de minister.

"Is dit dé oplossing voor alles? Natuurlijk niet. Maar zonder dit gaan we er niet geraken. Onze landbouwers nemen verantwoordelijkheid – niet met slogans, maar met actie op het veld. Dat verdient respect. En het bewijst nog maar eens: echte vooruitgang begint met de mensen op het veld. Letterlijk."