De VS en Oekraïne zijn het eens over de voorwaarden over een staakt-het-vuren met Rusland, maar Rusland lijkt veel minder happig op zo'n bestand waarin de wapens 30 dagen zwijgen. Voor de VS is een staakt-het-vuren een opstapje naar duurzame vrede tussen Oekraïne en Rusland. Hoe moet zo'n staakt-het-vuren eruitzien? En welke pistes liggen op tafel om over vrede te onderhandelen?
Staakt-het-vuren tussen Oekraïne en Rusland? Makkelijker gezegd dan gedaan, vooral Rusland minder happig
Gepubliceerd:
"Rusland zal zelf wel beslissen of het wil ingaan op een voorstel voor een staakt-het-vuren", verklaarde de Russische woordvoerder van Buitenlandse Zaken Maria Zakharova.
In Rusland leeft de overtuiging dat onderhandelingen over een staakt-het-vuren vooral zullen moeten uitgaan "van de realiteit op het terrein". Dat is diplomatieke taal voor: de frontlijn is de enige lijn die telt, wat Rusland heeft veroverd zal het niet teruggeven.
Toch willen de VS en Oekraïne bekijken of een staakt-het-vuren mogelijk is met Rusland.
Hoe kan een staakt-het-vuren eruitzien?
Een staakt-het-vuren legt de strijd stil, om zo te komen tot onderhandelingen over vrede. Het is de eerste stap van een proces. Belangrijk is dan ook om heldere afspraken te maken tussen de strijdende partijen wanneer een staakt-het-vuren ingaat, waar de bestandslijnen precies liggen, en wie daar eventueel op zal toezien. Best worden er afspraken gemaakt over hoe er gecommuniceerd wordt als er schendingen van het bestand zijn. Wellicht komt er rond de bestandslijn dan ook een gedemilitariseerde zone (meestal zo'n 50 km breed) waar geen grote wapensystemen mogen worden geplaatst. Op die manier is er wat meer zekerheid dat er geen plotse verrassingsaanval komt door de andere kant. Bijkomend kunnen er afspraken worden gemaakt over uitwisselingen van gevangenen. Op die manier wordt er vertrouwen gecreëerd tussen de strijdende partijen.
Het is weinig waarschijnlijk dat Amerikaanse of Europese waarnemers zullen worden ingeschakeld, omdat die volgens Rusland niet neutraal zijn. Hetzelfde geldt dan weer voor Chinese waarnemers, die moeilijk liggen voor Oekraïne. Meer voor de hand liggend zijn waarnemers uit meer neutrale landen als India, Pakistan, Rwanda, Egypte…
Rusland wint vandaag elke dag wat terrein in Oekraïne. Bovendien wint het vooral terrein bij het heroveren (of bevrijden vanuit Russisch standpunt) van het door Oekraïne veroverde stuk Rusland bij Koersk. Tijd speelt vandaag dus in het voordeel van Rusland. Anders gezegd: Rusland is mogelijk niet gehaast om erg snel te schakelen.
De kans is groot dat Rusland tijd zal rekken door warm en koud te blazen over het Amerikaanse voorstel. "De bal ligt nu in het Russische kamp", zei de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio. Voor Rusland ligt de bal daar nu best goed. Afwachten in hoeverre de Amerikaanse president Donald Trump echt druk kan zetten.
De Russische president Poetin weet dat vooral zijn Amerikaanse tegenhanger Trump vrede wil. Die laat niet na te herhalen dat de VS zich vooral niet langer willen moeten bemoeien met het conflict tussen Rusland en Oekraïne. Amerikaanse dreigementen met méér militaire steun voor Oekraïne als Rusland niet meewerkt, maken dus niet veel indruk in het al geïsoleerde Moskou.
Stel dat er dus toch een staakt-het-vuren zou komen de komende weken of maanden, dan zal meteen ook worden gekeken naar wat er nodig is om de wapens definitief te doen zwijgen.
Wat wil Rusland?
Rusland wil een erkenning van de 4 door Rusland illegaal geannexeerde Oekraïense provincies. Voor alle duidelijkheid, die 4 provincies zijn grotendeels, maar niet volledig, veroverd door Rusland. Rusland wil ook dat het door Rusland geannexeerde Krimschiereiland als Russisch grondgebied wordt erkend. Oekraïne veroverde vorig jaar enkele honderden vierkante kilometers Rusland bij Koersk. Rusland wil dat vanzelfsprekend ook terug. Het wint daar vandaag overigens al snel terrein. Rusland wil dat Oekraïne zijn leger grotendeels ontmantelt, dat er geen militairen van NAVO-lidstaten worden gestationeerd in Oekraïne en dat Rusland veiligheidsgaranties krijgt dat de NAVO en de EU niet nog verder uitbreiden.
Wat wil Oekraïne?
Oekraïne wil dat alle door Rusland veroverde gebieden worden teruggegeven, tot en met de Krim. Oekraïne eist miljarden euro's aan herstelbetalingen voor de opgelopen schade en de vrijlating van de gevangen genomen militairen en burgers (waaronder Oekraïense kinderen). Oekraïne wil lid worden van de EU en de NAVO om zo dus veiligheidsgaranties te krijgen dat Rusland Oekraïne nooit meer zal binnenvallen. Oekraïne wil dat Rusland zijn militairen nadien wegtrekt van de grens met Oekraïne.
Hoe kan een vredesakkoord er dan uitzien?
Doordat er aan beide kanten heel veel eisen op tafel liggen, is er in theorie veel ruimte voor compromis. De eisen liggen ver uiteen, dat zeker, maar er kan ruimte zijn voor een akkoord, als beide partijen voldoende uit de brand kunnen slepen.
In een eerste fase worden de eerdere bestandslijnen bevestigd, het staakt-het-vuren verlengd en de gedemilitariseerde zone wordt groter gemaakt. Er worden afspraken gemaakt over een beperkte voor iedereen aanvaardbare waarnemersmacht. Die kan bestaan uit VN-blauwhelmen, of uit waarnemers van neutrale landen. Eventueel wordt afgesproken dat zo’n operatie wordt bevestigd via een mandaat van de VN-Veiligheidsraad
Omdat Oekraïne niet in staat is om het grondgebied militair te heroveren kan het instemmen met de huidige frontlijn die dan de bestandslijn wordt. Rusland leeft ermee dat de 4 provincies niet worden erkend als 'Russisch grondgebied', maar de facto wel onder Russische administratieve controle blijven.
Wat veiligheidsgaranties betreft, is een mogelijk compromis dat NAVO-lidmaatschap voor Oekraïne voor 'onbepaalde tijd' in de koelkast verdwijnt. Oekraïne krijgt veiligheidsgaranties van Europese landen of uitzicht op lidmaatschap van de EU. Met dat laatste komen automatisch ook EU-veiligheidsgaranties. Eventueel wordt bekeken of westerse landen militairen stationeren in het westen van Oekraïne.
Eventueel kunnen er afspraken worden gemaakt over de toekomstige grootte van het Oekraïense leger, in ruil voor de afbouw van de Russische militaire aanwezigheid in de door Rusland gecontroleerde gebieden. Oekraïne zal willen zien dat Rusland zijn oorlogsindustrie weer naar een normale vredeseconomie terugbrengt.
De NAVO en de Europese Unie kunnen olie in het raderwerk van de onderhandelingen gieten door bijvoorbeeld aan Rusland te beloven om geen grote NAVO-installaties zoals basissen of radarsystemen op te richten in Finland of de Baltische Staten. Rusland van zijn kant kan goodwill kopen door (kern)wapens weg te halen uit de Russische enclave Kaliningrad en door te beloven sabotageacties in Europa terug te schalen.
Voor beide partijen geldt met opgeheven hoofd uit de onderhandelingen komen, niet alleen op het internationale toneel, maar vooral naar de eigen achterban. Alleen zo kunnen de Russische president Poetin en de Oekraïense president Zelensky hun eigen achterban overtuigen dat de wapens doen zwijgen een betere optie is dan doorvechten.
