Huilende moeders en soldaten met amputaties: wie probeert met AI-beelden onze kijk op de oorlog in Oekraïne te beïnvloeden?

De Nederlandse minister van Defensie Ruben Brekelmans deelt op 6 maart een bericht op X over een tentoonstelling in een Rotterdamse kazerne rond speciale uniformen voor vrouwelijke militairen, ontwikkeld door de Oekraïense NGO 'Arm Women Now'. Een boze burger reageert erop met een afbeelding van een vrouwelijke Oekraïense militair in een ziekenhuisbed, geflankeerd door haar huilende moeder. Bij de soldate zijn beide armen geamputeerd.

Hetzelfde beeld vind je wel vaker terug onder tegenstanders van de oorlog in Oekraïne. "Dit is het beeld dat ge niet moogt zien. Dit is het werkelijke gezicht van de oorlog" zegt een Vlaamse videoblogger erover. "Oekraïne, word wakker! Jullie zijn slechts een slachtoffer en pion in de geopolitiek", schrijft een Indiase analist bij de afbeelding.

Gaat het hier om een echte foto of niet?

Wie de bewuste afbeelding van dichtbij bekijkt, merkt allerlei onvolmaaktheden op. Die verklappen dat het hier niet gaat om een echte foto. Het verband rond de rechterarm van de soldate ziet er bijvoorbeeld wazig uit en loopt over in de lakens op het bed. Maar vooral de stopcontacten op de achtergrond, met willekeurige gaatjes waar geen stekker in past, verklappen dat het een nepbeeld is.

Dit zijn typische 'artefacten' die geregeld opduiken bij producten die gemaakt zijn met beeldgeneratoren op basis van artificiële intelligentie. Ze verraden dat het gaat om AI-beelden en je kan erop letten om AI-beelden te herkennen.

Dat betekent natuurlijk niet dat er geen échte gevallen bestaan van vrouwelijke Oekraïense militairen die lichaamsdelen verloren in de oorlog, zoals het verhaal van Rusya Danilkina . Zeker tienduizenden Oekraïners - zowel burgers als dienstplichtigen - verloren de voorbije drie jaar al ledematen in de oorlog.

Een ander vaak gedeeld beeld combineert een ogenschijnlijk nineties archieffoto van een Oekraïense vrouw en haar jonge zoontje met een recenter beeld van - zogenaamd - dezelfde vrouw, die poseert met het portret van haar ondertussen volwassen gesneuvelde zoon.

Jason Jay Smart, een Amerikaanse politiek consultant die schrijft voor de Engelstalige Oekraïense krant Kyiv Post, deelde het beeld op X als aanleiding om de Amerikanen de vraag te stellen "aan welke kant ze staan". Ook Katerina Joestsjenko, de in Amerika geboren echtgenote van de pro-westerse voormalige Oekraïense president Viktor Joestsjenko, deelde de afbeelding in een X-bericht dat meer dan 3 miljoen keer bekeken werd (en later weer verwijderd).

Maar ook hier gaat het om AI-gegenereerde beelden, zoals onder meer te zien valt aan de verwrongen handen van de vrouw.

Wie maakt nu deze afbeeldingen? Smart en Joestsjenko steunen de Oekraïense zaak, dus het is niet zo dat de AI-prentjes alleen gebruikt zouden worden door mensen die willen insinueren dat Oekraïne de strijd aan het verliezen is.

Een belangrijke drijfveer achter de verspreiding van dit soort AI-beelden is het fenomeen van clickbait-pagina's op Facebook. Wereldwijd bestaat er een trend van pagina's die continu bizarre, grappige of emotionele AI-beelden delen, bedoeld om reacties uit te lokken bij wie ze tijdens het scrollen ziet passeren.  

Dergelijke pagina's bestaan in het Nederlands , maar ook in het Oekraïens. Met 'Reverse Image Search' vinden we bovenstaande voorbeelden ook terug op een Facebookpagina die 'Православні молитви' of ‘Orthodoxe gebeden’ heet. De pagina begon als een verzameling van religieuze prentjes, maar spitst zich de voorbije maanden bijna exclusief toe op AI-beelden. Ze heeft ondertussen 68.000 volgers verzameld.

Alle berichten op de pagina zijn een vorm van 'engagement farming' - tactieken om vind-ik-leuks en reacties uit te lokken. Bij de gebeden vraagt men bijvoorbeeld om te antwoorden met "Amen"; bij de afbeeldingen worden bijschriften gezet die eveneens hengelen naar likes en reacties. Het gaat om vertederende of zielige AI-beelden van bejaarden die zogenaamd jarig zijn, of mensen die iets geknutseld hebben. Daar koppelt men dan meelijwekkende boodschappen aan: "Niemand heeft me een gelukkige verjaardag gewenst!" of "Niemand heeft me een complimentje gegeven!", bijvoorbeeld.

Meer dan de helft van de AI-beelden op de pagina heeft een militair thema. Ook hier wordt vooral gekozen voor emotionele inhoud: een jarige militair in de loopgraven, een soldaat die een been verloor, mannen die slapen in de sneeuw. Telkens wordt daarbij gevraagd om felicitaties of gelukwensen.  

Het op deze manier proberen uitlokken van likes en reacties helpt om opgepikt te worden door het Facebook-aanbevelingsalgoritme en 'viraal' te gaan. Zo verzamelen de pagina's heel wat volgers, en daar valt geld mee te verdienen: via 'creator'-programma's van Facebook zelf , door het plaatsen van gesponsorde advertenties, of zelfs door de pagina integraal door te verkopen.  

Hoewel de pagina in het Oekraïens berichten plaatst, wil dat niet zeggen dat de beheerders daarom ook zelf Oekraïners zijn. In het profiel staat de taal waarin de pagina actief is vermeld als "Oekraïens"  - maar dan geschreven in Chinese karakters. Het opgegeven adres is "Wit-Rusland". En volgens de pagina-info van Meta wordt 'Orthodoxe Gebeden' beheerd door mensen afkomstig uit Duitsland, Spanje en de Verenigde Staten. Aan de pagina zijn momenteel Spaanse telefoonnummers verbonden. Wie er daadwerkelijk achter zit, daar hebben we het raden naar.