Europa blijft speelbal op internationale gasmarkt: VS leverde vorig jaar 20 procent minder, Rusland 20 procent méér

In de cijfers die VRT NWS te pakken kreeg, valt het meteen op: vorig jaar kreeg de aanvoer van Amerikaans gas naar de EU een stevige tik. In 2024 exporteerden de VS 45,1 miljard kubieke meter aardgas naar Europa. Dat is ruim 11 miljard of bijna 20 procent minder dan in 2023.

Rusland daarentegen voerde 9 miljard of ruim 20 procent meer aan dan in 2023. En opvallend: die extra aanvoer kwam er niet alleen via de lng-tankschepen, maar ook via de Russische pijpleidingen. 

Rusland klimt daarmee opnieuw naar de tweede plaats in de lijst van de belangrijkste gasleveranciers van de EU, na Noorwegen. Het laat de Verenigde Staten opnieuw achter zich, nadat die Rusland in 2023 van de tweede plaats hadden verdrongen.

De reden voor die merkwaardige ommekeer? De gasprijs. Als de Amerikanen hun gas elders aan hogere prijzen kwijt kunnen, varen hun lng-tankers Europa voorbij en moet en kan Europa zich nog altijd tot Rusland richten.

Er is immers nog geen invoerverbod van Russisch gas in de EU. In theorie kan Europa nog voor 100 procent Russisch gas invoeren. Er is enkel een intentie van de Commissie om tegen 2027 te stoppen met Russisch gas, maar die is niet vastgelegd in regels.

Tot 2023 leek de gasaanvoer van de Russen naar de EU in vrije val. Van een gigantische 150 miljard kubieke meter in 2021 stortte de import in geen tijd in elkaar naar amper 43 miljard. In nog geen twee jaar tijd speelden de Russen ruim twee derde van hun aanvoer en daarmee ook hun verpletterende dominantie op de Europese gasmarkt kwijt. Noorwegen en de VS namen het commando over.

Daarmee leek de Commissie haar steile ambitie van het REPowerEU-plan waar te maken. Dat plan kwam er in mei 2022, nog geen drie maanden na de Russische inval in Oekraïne. In vijf jaar tijd zou Europa de invoer van Russische fossiele brandstoffen totaal uitfaseren.

Tegen 2027 zou geen enkele molecule Russisch aardgas of aardolie nog de Europese Unie binnenkomen. Een gigantische uitdaging, want in 2021 was Rusland alleen al goed voor liefst 45 procent van de gasimport in de EU. Dat was bijna dubbel zoveel als de op één na grootste exporteur, Noorwegen.

Een totale ban op Russisch aardgas was haalbaar, beklemtoonde de Europese Commissie. Het moest kunnen dankzij enorme investeringen in hernieuwbare energie, een fikse energiebesparing en vooral ook met de steun van de bondgenoten uit Noorwegen, maar vooral toch uit de Verenigde Staten.

De Amerikaanse president Joe Biden beloofde dat zijn land de export van zijn beruchte schaliegas naar Europa fors zou opkrikken. Berucht, want bij schaliegas worden heel wat vragen gesteld rond milieuschade. Die vragen werden door de oorlog in Oekraïne opzij geschoven.

In 2021 voerden de Amerikanen via hun lng-tankers 18,9 miljard kubieke meter gas uit naar Europa. Dat zouden er jaarlijks minstens 50 miljard worden, stelde Biden. Dat lukte verrassend snel: in 2022 al klom de Amerikaanse export naar Europa naar 50,1 miljard kubieke meter. In 2023 leverden de lng-tankers uit de VS al ruim 56 miljard, bijna 3 keer meer dan in 2021.  

Vorig jaar kwam er plots een kink in de kabel: de Amerikaanse aanvoer daalde met meer dan 11 miljard kubieke meter. Er kwam totaal onverwacht bijna 20 procent minder Amerikaans gas binnen in de Europese havens.

Op hetzelfde moment maakte de Russische gasaanvoer een compleet tegenovergestelde beweging. Rusland krikte zijn export naar Europa met 9 miljard kubieke meter op. De Russen reden het gat dat door de Amerikanen was geslagen probleemloos dicht.

Opmerkelijk: dat ging niet alleen via een forse verhoging met 20 procent van de aanvoer via zijn lng-tankers. Ook de nog actieve pijpleidingen over Oekraïne en Turkije staken een tandje bij en leverden 20 procent meer aardgas dan in 2023.

Vooral door de TurkStreampijpleiding werden historisch hoge volumes gepompt. In bepaalde weken was dat ruim 2,5 keer zoveel als in 2023. Ook over Oekraïne kwam in sommige weken dubbel zoveel gas binnen als in 2023. Die evolutie was ook al duidelijk in cijfers van de Europese denktank Bruegel . 

Vanwaar die plotse veranderingen in de gasaanvoer? Dat heeft veel, zoniet alles te maken met de gasprijs. Als de Amerikanen hun aardgas elders aan een hogere prijs kunnen verkopen dan in Europa, aarzelen ze niet om hun tankers te keren en Europa voorbij te varen. Ze kunnen alle kanten uit: India, China, Japan, Zuid-Amerika... Ze voeren zelfs gas uit naar de olierijke Emiraten en Koeweit, zo blijkt uit cijfers van de US Energy Information Administration  (EIA).

Uit die cijfers blijkt effectief dat de Amerikanen in 2024 naar zowat elke Europese lidstaat met lng-terminals gevoelig minder gas hebben uitgevoerd. Nederland, Frankrijk, Spanje, Italië, Portugal, Polen,... de aanvoer ging met tientallen procenten achteruit. Alleen in Griekenland en Duitsland naam de aanvoer toe. In ons land kwam er 1,6 miljard kubieke meter minder lng uit de VS binnen. Dat is bijna 58 procent minder dan in 2023, zo rapporteert het EIA in zijn meest recente cijfers.

Vooral Egypte, Brazilië en China voerden vorig jaar meer Amerikaans gas aan. Egypte zag in 2024 zijn eigen binnenlandse gasproductie plotseling instorten. Het werd van een netto-exporteur (naar Europa!) een netto-importeur en moest in allerijl massaal een beroep doen op peperduur Amerikaans aardgas om zijn eigen binnenlands verbruik te dekken. 2024 was overigens een absoluut recordjaar voor de VS. Nooit voerden de Amerikanen meer aardgas uit dan vorig jaar. Maar Europa lieten ze dus links liggen.

Het toont de almacht van de VS en de onmacht van Europa. We blijven te veel een speelbal op de internationale gasmarkt. Dat maakt onze industrie erg kwetsbaar. Voor zijn aardgas betaalt Europa momenteel vier keer zoveel als de Verenigde Staten.

Wanneer de Amerikanen die positie verder verzwakken door nog hogere prijzen af te dwingen, kiest Europa eieren voor zijn geld en gaat het toch aankloppen bij Rusland. Hoewel het dus goed beseft dat het daarmee de oorlog in Oekraïne extra financiert. Het ziet er niet naar uit dat de Amerikanen onder Trump een mildere prijzenpolitiek gaan voeren. Toch zou het kunnen dat het pingpongen tussen Rusland en de VS vanaf dit jaar definitief wordt doorbroken...

Rusland zal dit jaar met zijn pijpleidingen immers ernstig in de problemen komen. Sinds 1 januari is namelijk het contract van de gasaanvoer over Oekraïne beëindigd. In 2022 viel de aanvoer via Nord Stream stil: de pijpleiding werd letterlijk opgeblazen.

Eerder al had ook Polen de aanvoer van Russisch gas via de Yamal-pijpleiding over zijn grondgebied dichtgesnoerd. Van de vier pijpleidingen waarover Rusland voor de oorlog gas kon vervoeren, blijft er nu dus nog maar één over: TurkStream, dat onder de Zwarte Zee naar Turkije loopt.

Het wegvallen van al die pijpleidingen betekent een enorme klap voor Poetin. Rusland is in 5 jaar tijd ruim 90 procent van zijn gasaanvoer via zijn pijpleidingen naar Europa verloren.

Rusland probeert momenteel de weggevallen gasstroom vanuit Oekraïne op te vangen via een maximale inzet van TurkStream, zo blijkt uit cijfers van januari en februari '25. De TurkStream pijpleiding kan jaarlijks maximaal zowat 30 miljard kubieke meter aardgas verzetten of zowat 600 miljoen kubieke meter per week.

Maar dat heeft ze sinds haar indienstname in 2020 nooit bereikt. Zelfs nu, op recordhoogte, haalde TurkStream de eerste week van februari net geen 400 miljoen kubieke meter.

Bovendien hebben de weggevallen pijpleidingen over Oekraïne een jaarlijkse capaciteit van liefst 130 miljard kubieke meter ofwel ruim 2,5 miljard kubieke meter per week. Dat is ruim 4 keer zoveel als TurkStream. Zelfs met de verminderde doorvoer sinds het begin van de oorlog haalden de Oekraïense pijpleidingen nog vlot ruim 360 miljoen kubieke meter per week. TurkStream kan dus onmogelijk de grotere doorvoercapaciteit van het Oekraïense gasnetwerk opvangen. 

Dat is ook te zien in de importcijfers van januari en februari van dit jaar. Amerika heeft al beduidend meer gas aangevoerd met zijn lng-tankers dan de Russische lng-tankers en TurkStream samen. Het aandeel van Rusland is weggezakt naar 15 procent, terwijl de Amerikanen hun aandeel hebben vergroot van 17 naar 23 procent. 

Uit de meest recente cijfers van het databureau Kpler blijkt dat maart een absolute recordmaand was in de aanvoer van Amerikaans gas naar Europa. Het lijkt dus dat de trend zich doozet.

Maar het wordt afwachten wat 2025 zal opleveren. Want met de wispelturige Trump is alles mogelijk.  Europa zou meer Amerikaans aardgas aankopen in ruil voor minder Amerikaanse importheffingen op Europese producten. Ondanks de hogere invoer van Amerikaans gas, startte Trump toch een tarievenoorlog. We zullen Amerikaans gas vermoedelijk niet aan een vriendenprijsje krijgen, want Trump beschouwt Europa gewoon niet meer als een bevriende handelspartner.

Europa zal andere uitwegen moeten vinden, zonder zijn industrie en onze welvaart verder te beschadigen. En die zouden wel eens naar onverwachte oorden kunnen leiden. Wat als het conflict in Oekraïne wordt bevroren? Zullen de pijpleidingen vanuit Oekraïne dan weer worden opengezet, zoals sommige Europese lidstaten blijkbaar wensen?

Wat met het doorvoerverbod van Russisch gas vanuit Europese havens naar landen buiten Europa? Dat is sinds 26 maart van kracht. Maar volgens meerdere experten zal dat leiden tot meer invoer van Russisch gas naar Europa.

Amper één dag na het doorvoerverbod ontdekten actievoerders van Greenpeace voor onze kust al een Russische lng-tanker, de Fedor Litke. De tanker was op weg naar Zeebrugge. Niet om zijn lading over te slaan naar andere schepen richting China, maar om zijn gas te lossen voor Europese klanten. 

Zijn er nog andere opties? Moeten we niet nog meer investeren in hernieuwbare energie? Wat met kernenergie? En wat met het efficiënter energieverbruik? Europa slaagde erin zijn gasverbruik de voorbije 4 jaar met ruim 18 procent terug te dringen.

Dat was overigens niet alleen door bewust spaarzamer met ons gas om te gaan, maar ook gewoon omdat de Europese economie begon te sputteren. Toch veroverden de Russen in de kleinere markt nog een groter aandeel. Met alleen te besparen op gasverbruik raken we vermoedelijk niet van het Russisch gas af.

Toch houdt Europa vast aan zijn voornemen om tegen 2027 alle Russisch gas te bannen. Is dat haalbaar? Leveren we ons niet te veel over aan de willekeur van één partij? Gas van Trump die Europa als een vijandige economie beschouwt of gas van de oorlogszuchtige Poetin... het wordt voor de EU hoe dan ook kiezen tussen de pest en de cholera.

Zo moest de Europese Commissie een paar weken geleden haar gedetailleerd stappenplan presenteren om van het Russisch gas af te geraken. Dat plan werd in alle stilte uitgesteld. Een uitstel dat hopelijk geen afstel wordt.