Unieke bodemstalen uit Gent onthullen 18.000 jaar geschiedenis: van ijzige steppe tot middeleeuwse metropool

Archeologen voerden enkele jaren geleden een opgraving uit rond de Sint-Baafskathedraal. De ligging in het historische centrum van de stad deed al vermoeden dat er bijzondere zaken zouden opduiken. De onderzoekers botsten er onder meer op een middeleeuws kerkhof en een bijzondere knekelmuur, gemaakt uit menselijke resten. Er werd ook een kinderkerkhof ontdekt. 

Het is nu echter de bodem, onder de vondsten, die het mogelijk maakt om duizenden jaren verder in de tijd terug te kijken. De bodemlagen hebben zich er kunnen opstapelen en zijn dan toegedekt door de middeleeuwse kerkhoven. Zo zijn ze eeuwenlang bewaard gebleven. 

"De bodem gaat helemaal terug tot de prehistorie en dat is voor Gent wel echt heel bijzonder", zegt archeologe Janiek De Gryse van Ruben Willaert NV. "Elders is de bodem erg verstoord", zegt ook Gunther Stoops van de Dienst Stadsarcheologie. "Vanaf het ontstaan van Gent is er een enorme verdichting. Eerst is er houtbouw, vanaf de 13e eeuw verschijnen er stenen huizen met kelders. Er zijn erven met akkers en afvalputten." 

"De akkers verdwijnen later en maken plaats voor nog meer bewoning. Er blijft werkelijk geen stukje bodem onaangeroerd. In de 20e eeuw is er opnieuw veel bouwwoede. Dan komen er nieuwe werken, met onder meer ook parkeergarages", gaat Stoops verder. De stalen die bij de opgraving rond de Sint-Baafskathedraal opdoken, zijn daarom uitzonderlijk. 

"We kunnen aan de hand van analyses de geschiedenis van de site reconstrueren", vertelt De Gryse. De oudste afzetting is een dikke zandlaag die afgezet is door de wind, vanuit het Noordzeebekken. Dat gebeurde in de prehistorie (18.000 tot 14.650 jaar geleden). Later werd het een golvend duinlandschap. 

Er ontstond ook begroeiing, er zijn pollen terug te vinden van planten die tegen de koude konden.  "Er zijn in de bodem duidelijk vorstwiggen te zien", bevestigt De Gryse. "Het landschap en de bodemstructuur van toen valt te vergelijken met een huidig steppelandschap, zoals het nu nog in Groenland bestaat." 

Op de grens tussen de droge zandrug en de bedding van de Nederschelde ontwikkelde zich later een oerbos. Het bos bestond uit linden, eiken, berken en hazelaars. Dat blijkt uit de pollenanalyse. "Het oerbos heeft duizenden jaren bestaan, 3.500 jaar voor onze jaarrekening verschenen de eerste mensen op de site. Er zijn potscherven en oude aangekoekte etensresten aangetroffen", stelt De Gryse. 

De bewoners kapten het bos en gebruikten het als grasland om er schapen te laten grazen. Een stukje werd ook gebruikt door landbouw. Aan de rand van het bos stonden vooral veel hazelaars. "Het bos verdween almaar meer, de grond werd intensiever gebruikt. Het zorgde voor verschraling en erosie." 

"We zien dan plots een abrupte verandering in de bodem. Op enkele dagen of weken tijd kwam er een dikke laag stuifzand. Landbouw was er niet meer mogelijk, de gronden werden verlaten", zegt De Gryse. Het gebeurde in de IJzertijd, vermoedelijk rond 1.000 v. Chr. 

"Alles wijst op een ingrijpende gebeurtenis, zoals een natuurramp. We denken aan een lange periode van droogte, gevolgd door een brand", stelt De Gryse. Het zou te vergelijken zijn met de heidebranden in Kalmthout. "Het was alleszins een gebeurtenis met een blijvende impact." 

De site werd de decennia erop langzaam opnieuw gekoloniseerd door planten. Er vormt zich een nieuwe bodemlaag. Vanaf de Romeinse periode (1e en 2e eeuw) is er opnieuw meer landbouw. "De Romeinen verrijken de grond met alles wat ze konden vinden. Dat blijkt uit laboanalyses. Het gaat om mest en huisafval. We hebben onder meer sporen van gerstebrood teruggevonden." 

Rond die tijd is er ook een eerste nederzetting in de buurt, vermoedelijk op de huidige Zandberg. Er zijn in de bodem sporen die daarop wijzen, al is dat niet zeker. Enkele honderden jaren later wordt de eerste Sint-Janskerk er gebouwd. De voorloper van de huidige Sint-Baafskathedraal. Het was erg lang het enige kerkgebouw in de nederzetting die vanaf de 10e eeuw uitgroeide tot de stad Gent. 

Gent werd in de middeleeuwen een echte metropool en een belangrijke handelsstad. De bodem onder het kerkhof van de eerste kerk blijft al die tijd onaangeroerd, ook al verdwijnt het gebouw en worden er andere kerken opgetrokken. "Vanaf de middeleeuwen zijn de jongere bodemlagen rond de kerk wel verstoord, doordat de graven er zijn aangelegd. Wat eronder zat, bleef enorm goed bewaard."

Op de plek van de opgravingen is er een kelder gegraven en zijn er toiletten aangelegd. Dat betekent niet dat de site geen nieuwe geheimen kan prijsgeven. We hebben slechts enkele stalen geanalyseerd. Er zijn er nog meer, ze worden opgeslagen in het stadsdepot in afwachting van verder onderzoek. De site zal dus nog meer geheimen prijsgeven. Wordt dus vervolgd!"