"Ik had nooit kunnen denken dat ergste mij zou overkomen": stem van verzetsstrijders uit WO II komt tot leven in afscheidsbrieven

Terwijl de Tweede Wereldoorlog woedde in België kwamen ongeveer 150.000 mensen in het verzet terecht. Zij wilden letterlijk weerstand bieden tegen de Duitse bezetter, vaak met gevaar voor eigen leven. 

Nadat ze in Duitse handen terechtkwamen, werden 1.500 verzetstrijders geëxecuteerd. Een schatting, want volledige lijsten zijn er niet (meer). 1.200 van hen werden geëxecuteerd op Belgisch grondgebied, op executieoorden zoals in Oostakker of Schaarbeek. Voor 300 anderen ging het richting Duitsland, waar ze vaak door onthoofding aan hun einde kwamen. 

Vlak voor de verzetsstrijders om het leven werden gebracht, kregen ze vaak nog enkele laatste blaadjes papier toegestopt voor een laatste beschouwing, of voor een brief naar het thuisfront. Een afscheidsbrief, met de allerlaatste woorden die iemand ooit aan zijn of haar naasten kon richten. 

Voor historici zijn het unieke documenten dus hebben de VUB en de vzw Helden van het Verzet de handen in elkaar geslagen om er zo veel mogelijk te verzamelen. 

"Het zijn unieke ego-documenten. Een onuitputtelijke bron van interessante en aandoenlijke zaken", vertelt Helden van het Verzet-oprichter Dany Neudt. Met zijn vzw wil hij "de gewone mensen eren die buitengewone dingen deden tegen de nazistische bezetting."

"De brieven zijn historisch interessant door het tijdperk waarin ze geschreven werden, maar ook de inhoud en gekozen formulering zijn heel interessant", vertelt hij. "Je weet dat het iemands allerlaatste woorden zijn, dat maakt ze ook emotioneel heel waardevol. Je leest ze met tranen in de ogen."

Voor alle briefschrijvers die in de laatste momenten van hun leven kozen voor een emotionele boodschap, zijn er even veel die de zakelijke toer zijn opgegaan. "Voor sommigen is het een filosofisch manifest geworden, voor anderen is het een praktisch document. Dan laat men weten dat de huur betaald is, en wordt er al gekozen naar wie een overjas mag gaan", vertelt Neudt.

"Er staan vaak ook religieuze dingen in, als een soort van verwerking. Of als manier om zin te geven aan het afscheid. Veel patriottisme ook, mensen die met trots sterven voor het vaderland. Het valt vooral op dat de meesten rustig waren bij het schrijven van de brief. Ze hadden zich erbij neergelegd dat ze zouden sterven."

Niet iedereen mocht een brief schrijven, maar voor elke brief is het zoeken waar die uiteindelijk is terechtgekomen. Sommige brieven hebben de nabestaanden nooit bereikt, en duiken nu pas op in een archief. Sommige brieven liggen op zolder, of zijn net uitgestald in de woonkamer van de nabestaanden. Nog anderen zijn verloren gegaan.  

"We hebben verschillende brieven waarvan de familie het bestaan niet kende", vertelt Neudt. "Het is heel leuk als we mensen dan die brief kunnen bezorgen. Mensen zijn altijd blij, de huidige generatie is er erg mee bezig."

Neudt voelt naar eigen zeggen dat er meer dan ooit interesse is voor de oorlog en diens verzetsbeweging. "Daar heeft het tijdsgewricht waar we ons in bevinden iets mee te maken", vertelt hij. "Mensen voelen opnieuw die oorlogsdreiging, en vragen zich onvermijdelijk af wat zij zouden doen als het zover komt. We leven in een tijdsmoment waar er behoefte is om ermee bezig te zijn."

Speelt ook mee: de herwonnen appreciatie voor de verzetsstrijders van toen. "In Vlaanderen is het nu pas dat mensen die in het verzet zaten gewaardeerd worden voor wat ze gedaan hebben. Na de oorlog was er in Vlaanderen meer begrip voor collaborateurs dan voor verzetsmensen. Er was een politieke mythe ontstaan dat collaborateurs naïef waren geweest, maar het beste hadden gewild voor Vlaanderen. En wie bij het verzet had gezeten werd afgeschilderd als halve crimineel, of communist."

Gevolg: zelfs toen de vrede was teruggekeerd in Europa woedde nog steeds de schaamte. En de stilte. En de brieven werden verborgen of gingen verloren. "Na de oorlog werd er amper nog gesproken over die oorlog", aldus Neudt. 

Hij moest zelf ook op zoek naar het verhaal van zijn grootvader, die destijds gedeporteerd werd. En ook zijn eigen familie hulde zich in stilzwijgen. "Overal zat trauma, en de makkelijkste manier om daarmee om te gaan is een soort zwijgcultuur installeren, en gewoon beginnen bouwen aan die nieuwe wereld. Dat trauma is nooit verwerkt in Vlaanderen."

Een trauma dat volgens Neudt nu pas tot een verwerking komt, 4 tot 5 generaties later. Door te spreken over wat er gebeurd is, en door de brieven op te zoeken, te lezen en te interpreteren. "Er is nog steeds een grote behoefte om te begrijpen. Om te weten wat er gebeurd is, en wie wat gedaan heeft."

150.000 mensen die hebben deelgenomen aan het verzet, dat zijn veel nabestaanden die op zoek zijn naar antwoorden. Dat merken de onderzoekers. "Het archief wordt nu bestookt met vragen, van mensen die meer informatie willen. Er is een soort inhaalbeweging bezig, om dat decennialange stilzwijgen goed te maken. Diepe maatschappelijke trauma's kan je pas oplossen door erover te spreken, zelfs als dat 80 jaar later is."

Antwoorden op veel van die vragen zijn te vinden in die laatste brieven. Wanneer de onderzoekers een brief op het spoor komen, doen ze meteen onderzoek naar de context. "We onderzoeken welke verzetsdaden de schrijver gesteld heeft, maar we kijken ook specifiek naar de inhoud van de brief. We vragen aan de eigenaar of ze een mooie kopie willen behouden en het origineel aan het archief zouden willen geven. Of omgekeerd, dat kan ook." 

Intussen kon het project al zo'n 400 brieven inzamelen, waarvan zo'n 20 tot 25 originele exemplaren. Elke dag komen er nog nieuwe bij.