Vier ex-gedetineerden klagen falende Belgische gevangenissysteem aan: "Soort beerput waar ene verhaal op andere volgt"

De Nederlandse theatermaker en onderzoeker Lara Staal heeft als huisartiest bij NTGent de voorbije jaren haar handelsmerk gemaakt van het aanklagen van maatschappelijke wantoestanden. Zo maakte ze de monoloog 'SERDI', over de Vlaamse jeugdzorg, die 2 jaar na de première nog altijd op tournee is. Haar nieuwe voorstelling 'De gevangenis' gaat over het falende gevangenissysteem in België. 

De problemen zijn alom bekend. Onze gevangenissen zitten overvol, de gebouwen zijn verouderd en er is te weinig personeel. Het Europees Comité ter Preventie van Foltering en het Europees Hof voor de Rechten van de Mens heeft ons land dan ook al meermaals op de vingers getikt wegens onmenselijke behandeling van gedetineerden.

En enkele weken geleden heeft het hof van beroep in Brussel de Belgische staat opnieuw veroordeeld voor de overbevolking en onmenselijke omstandigheden in de gevangenissen van Haren en Sint-Gillis. 

In 'De gevangenis' staan 4 ex-gedetineerden op het podium: Bahadir Kanmaz, Kevin Laforce, Adam Rambouk en rapper Freddie Konings. Zijn muziek wordt ook gebruikt in de voorstelling. "Ik heb hen op heel verschillende manieren ontmoet", legt ze uit in 'Espresso' op Klara. "Ik ben hier al 2 jaar mee bezig. Na gesprekken met hen en met sleutelfiguren uit het gevangeniswezen heb ik heel intuïtief gekozen met wie ik in zee zou gaan." 

De 4 getuigen hebben heel uiteenlopende profielen. "De jongste is 21 en heeft 2 maanden in voorarrest gezeten. De oudste (Bahadir Kanmaz) is 53 en heeft 27 jaar vastgezeten. Die verschillen zijn groot en dat was ook belangrijk. We wilden het onder meer hebben over hoe belangrijk de reactie van de omgeving is op een jongere die een misstap begaat en hoe cruciaal zelfs een voorhechtenis van 2 maanden kan zijn."

Daar tegenover staat lange opsluiting. "Wat doet dat met je identiteit? Hoe ziet je leven eruit wanneer je 27 jaar hebt binnengezeten? Dit is voor hen ook een enorme sprong in het diepe geweest. Ze hebben mij vertrouwd en we hebben samen uitgezocht hoe we het zouden vertellen op het podium." 

Staal heeft tijdens het maakproces ontzettend veel verhalen gehoord. "De gevangenis lijkt een soort beerput. Als je het deksel opentrekt, komt het ene verhaal na het andere. Ik holde er heel vaak achteraan. Het is zo'n specifiek parallel universum, met zijn eigen geluiden, logica en codes. Zodra 1 iemand een herinnering uit die pot vist, begint dat bij alle anderen ook te borrelen. Dat was een enorme zoektocht: wat toon je en wat niet? Wat vertel je en wat niet?" 

Staal benadrukt dat sommige dingen ook te pijnlijk zijn om elke avond te herhalen. "Acteurs hebben afstand en zijn bij wijze van spreken getraind om elke avond de meest gruwelijke en gewelddadige dingen te vertellen. Dat wilde ik hier expliciet niet." 

"Een van de dingen waar we naar gezocht hebben, is: hoe houden we er ook humor in? Juist bij zo'n zwaar thema moet het ook verteerbaar blijven voor het publiek. Dan moet je 2 dingen doen. Het moet als die mokerslag binnenkomen, maar dat is meestal als je tussendoor ook op ademruimte kan komen en als je kan zien welke 4 fantastische mensen daar op het podium staan. Mensen die misschien totaal niet samenvallen met het idee dat je hebt van een misdadiger of crimineel." 

Hoe het anders zou kunnen was voor Staal en de andere makers al heel snel deel van het gesprek. "Als je in België een voorstelling maakt over gevangenissen kan je niet om Hans Claus van vzw De Huizen (een vzw die pleit voor kleinschalige en herstelgerichte detentie, red.) heen. Ex-minister van Justitie Vincent Van Quickenborne heeft dat als een van de eersten serieus opgepikt. Maar het gaat ongelofelijk traag. En hoe vind je een draagvlak in de samenleving voor zo'n huis midden in de stad? Het is heel moeilijk om van zo'n gigantisch groot systeem naar een veel gedifferentieerder, kleinschalig systeem te gaan." 

"Wij zijn daar kort over. Het voelde contraproductief om een voorstelling te maken over dat alternatief. Wij blijven vastplakken aan de vraag die net ervoor ligt. Als we al 30 jaar door allerlei rapporten weten dat de gevangenissen niet werken, dat mensen er slechter uitkomen dan ze erin gaan. Hoe komt het dan dat we dat maar blijven herhalen en voortzetten? Ook de nieuw gebouwde gevangenissen lijken zelfs heel erg op het oude model."

"Als het argument van de politiek is dat ze de samenleving willen beschermen, dan is dat wat ons betreft een verkeerde redenering. De mensen die vrijkomen, zijn veel gevaarlijker voor de samenleving. Dat is een ongelofelijke absurditeit en tragiek en daar bijten wij ons in vast in de voorstelling. Maar het is ontzettend belangrijk dat mensen weten dat er al lang een alternatief is." 

Staal hoopt dan ook dat de toeschouwers "verontwaardigd" en "verbaasd" de voorstelling zullen buitenwandelen. "Ik hoop dat mensen 4 prachtige mensen ontmoeten die ondanks alles ook tonen welke veerkracht de mens heeft. En dat je niet anders kan concluderen dan dat het roer radicaal om moet." 

Ze benadrukt dat de alternatieven er al lang zijn, maar dat ze vaak "ongekend en onbemind" zijn. "Mijn oproep is om die te steunen als burger. Zoals zo vaak, zal echte verandering van binnenuit moeten komen."