Akkers bemesten gebeurt voortaan anders: van teeltvrije stroken tot gras- en kruidenmengsels en soepelere kalender

De waterkwaliteit in Vlaamse waterlopen moet beter. Europa vraagt dat al langer. Vanaf 2027 riskeert Vlaanderen boetes. Een van de problemen, naast bijvoorbeeld pesticiden of PFAS (ook wel forever chemicals genoemd omdat ze nauwelijks afbreken), is nitraat. 

Voor nitraat komen we onder meer bij de bemesting van akkers terecht. Het nitraatgehalte in het ondiepe grondwater in Vlaanderen schommelt al 10 jaar op hetzelfde niveau, terwijl het naar beneden moet. "Te hoge nitraatconcentraties bemoeilijken bepaalde gebruikstoepassingen van het grondwater, zoals de productie van drinkwater", stelt de Vlaamse Milieumaatschappij  (VMM). Ze hebben ook een impact op het milieu.

In 2023 werd bij gemiddeld ongeveer 36 procent van de meetputten een te hoge concentratie nitraat vastgesteld in het grondwater (van meer dan 50 milligram per liter). Voor het oppervlaktewater was de situatie beter, met voor het winterjaar 2023-2024 overschrijdingen in 17,5 procent van de meetplaatsen (in een periode met veel regen). Dat moet in eerste instantie naar 0 procent, maar er is meer.  

"We zijn al door Europa op de vingers getikt. Niet omdat er op bepaalde plaatsen te hoge waarden zijn, wel omdat de trend niet structureel verbetert, en er te weinig is ingegrepen", vertelt Ineke Maes, waterexpert bij de Bond Beter Leefmilieu.

Vanaf 2027 riskeert Vlaanderen dus boetes: "Het doel is overigens meer dan die 0 bereiken: we moeten streven naar een traject van continue verbetering." De streefwaarde bedraagt 18 milligram per liter. Die waarde werd tijdens het winterjaar 2023-2024 behaald in 51 procent van het landbouwareaal. 

Het nieuwste MAP bevat een rist maatregelen om te voorkomen dat nitraatoverschotten uitspoelen in de bodem, of in het oppervlakte- en grondwater. Zo moet Vlaanderen op termijn voldoen aan de Europese Kaderrichtlijn Water . 

Er komen zowel versoepelingen als verstrengingen, en er is financiële steun voorzien. Onder meer dit verandert:  

• De regels voor de zogenoemde kalenderlandbouw, met strikte periodes voor het uitstrooien van mest, aanplanten van nieuwe gewassen of voor de oogst, worden versoepeld. Boeren mogen daar nu 14 dagen van afwijken als het weer tegenzit, bijvoorbeeld bij langdurige regen of droogte. 

• Voor nitraatgevoelige teelten in gebieden waar de situatie het slechtst is (type 2 en 3 in het jargon), zoals in delen van West-Vlaanderen of de Noorderkempen, komt er vanaf dit jaar een teeltvrije zone (bufferzone) van 5 meter aan de rand van waterlopen. Daar mogen boeren geen gewassen aanplanten, geen mest uitstrooien en geen pesticiden inzetten. Op de rest van de akkers zullen ze, afhankelijk van het gebied en de teelten, 10 tot 30 procent minder mogen bemesten.

• De bufferstroken in andere, minder gevoelige, gebieden worden uitgebreid van 1 naar 3 meter. Er mag daar niet bemest worden, en er mogen geen pesticiden gebruikt worden. Boeren krijgen daar tot 2026 de tijd voor.

• In de nieuwe maatregelen is ook financiële steun voorzien voor de boeren. Door het vrijhouden van een bepaalde strook verliezen ze immers grond. Als ze die inzaaien met gras of een graskruidenmengsel kunnen ze steun krijgen.  

De nieuwe regelgeving klinkt eenvoudig, als je enkel naar de belangrijkste regels kijkt. Maar in de praktijk blijkt het niet altijd even makkelijk. "Het is ingewikkeld" vertelt Tessa De Prins van de Boerenbond. "Er komt heel veel nieuws op de boeren af, ook qua administratie."

Er is ook keuzestress. Zo krijgen boeren een keuzemenu met 17 duurzame technieken. Ze kunnen kiezen voor een bepaald vanggewas (een tussenteelt om extra meststoffen zoals nitraat uit de bodem te halen, red.) zoals raapzaad (met gele bloemen in het voorjaar) of wintertarwe. Als de boer het goed doet, kan hij een minder strenge bemestingsnorm afdwingen, bijvoorbeeld de 30 procent minder mest die er 20 wordt. "Maar ze moeten dat al eind april beslissen", zegt De Prins. 

Een andere optie is om "gefractioneerd" te gaan bemesten. "Daarbij verlaag je je basisbemesting in het begin van het seizoen. Via bodemanalyse ga je dan in de loop van het seizoen kijken hoeveel stikstof er in de bodem zit, om dan heel gericht bij te bemesten", vertelt Saartje Degelin, projectleider bij B3W, de begeleidingsdienst voor een beter bodem- en waterkwaliteit. 

Mogelijk niet. Zowel milieubewegingen als het Departement Omgeving vrezen dat het nieuwe plan onvoldoende zal zijn om al tegen 2027 de Europese norm te halen. Het hangt overigens niet enkel van de landbouwsector af. Ook huishoudens en de industrie hebben een impact op de waterkwaliteit - maar de landbouw heeft wel een grote invloed. 

Tessa De Prins vraagt dat bij de evaluatie van het actieplan de landbouwsector apart wordt bekeken, en dat de impact van huishoudens en industrie op de waterkwaliteit uit de gegevens wordt gefilterd. "We vragen ook een evaluatie van het meetnet, en willen voldoende tijd zodat de maatregelen een impact kunnen hebben."  

Het probleem is dat er (nog) geen Milieueffectenrapport (MER) is opgemaakt dat de precieze impact van de maatregelen in kaart moet brengen. Mogelijk zal de Vlaamse minister van Omgeving Jo Brouns (CD&V) het MAP7 bijsturen, iets wat zowel natuurverenigingen als de landbouwers zelf onzekerheid bezorgt. 

"We beseffen allemaal dat dit geen definitief eindpunt is", laat minister Brouns weten via zijn woordvoerder. "Het MER blijft lopen en zal tegen volgende zomer afgerond zijn. De resultaten zullen worden meegenomen in de evaluatie. Maar de kern blijft dat er nu eindelijk duidelijkheid is voor de landbouwers en dat ze hiermee aan de slag kunnen."