Als de paus ziek is, kan geen vervanger worden aangesteld om het bestuur van de Kerk over te nemen. "Het beleid wordt dan stilgelegd tot de paus zijn werk weer kan doen", zegt kerkjurist Rik Torfs naar aanleiding van de aanhoudende ziekte van Paus Franciscus. "Een paus die lange tijd buiten strijd is? Daar is geen oplossing voor."
Kan een 'interimpaus' het van Franciscus overnemen? "Zou als illegitiem grote macht beschouwd worden"
Niemand is onvervangbaar, hoor je wel eens. Maar hoe zit dat voor een paus? De huidige paus Franciscus is nu aan de beterende hand, maar bracht de laatste 2 weken wel in het ziekenhuis door. Was er dan een 'paus ad interim' die zijn taken kon overnemen?
"Dat is niet mogelijk voor een paus", zegt kerkjurist Rik Torfs in 'Nieuwe feiten' op Radio 1. "Dat wordt bepaald door het kerkelijke wetboek: wanneer de zetel van Rome leeg is of helemaal verhinderd, mag in het bestuur van de Kerk niets veranderd worden. Het beleid wordt dan helemaal stilgelegd tot de paus zijn werk weer kan doen."
Dat is een groot verschil met de procedure die voor bisschoppen geldt. "Daarover bestaat een hele reeks regels in het kerkelijk wetboek, waarin beschreven wordt wie de bisschop gedeeltelijk kan vervangen voor lopende zaken. Er is een complexe regeling, mét beperkingen wat de bevoegdheden betreft", zegt Torfs. "Maar als het over de paus gaat, ligt alles gewoon stil."
Fysiek vs. mentaal
Toch heeft niet alles stilgelegen. "De paus heeft een aantal documenten ondertekend", weet Torfs. "Hij heeft fysiek een aantal problemen, maar er is altijd gezegd dat hij mentaal wel in orde was en dat hij korte momenten per dag werkte. Ondertussen bleef de Romeinse Curie, het bestuursapparaat van de paus, gewoon verder opereren."
"Het zou een andere zaak zijn als de paus buiten bewustzijn zou zijn. Dan zou er helemaal niet geregeerd kunnen worden."
Beluister: kerkjurist Rik Torfs heeft het in 'Nieuwe feiten' over wie de paus kan vervangen
Het kerkelijke leven kan dus ook met een zieke paus blijven draaien. Heeft een paus dan eigenlijk niet zoveel te zeggen? Volgens Torfs bewijst dit misschien juist het tegendeel.
"De paus heeft zo ongelofelijk veel macht die hij altijd en overal vrij kan uitoefenen, dat het niet mogelijk is om een tijdelijke machtsoverdracht te organiseren. Wanneer er een 'interim-paus' zou komen met de macht van de paus of een deel ervan, zou dat als een illegitiem grote macht worden beschouwd."
Vicieuze cirkel
Die huidige regeling kan toekomstige kopzorgen brengen. "Een paus die lange tijd buiten strijd is? Daar is binnen de kerk geen oplossing voor", zegt Torfs. "Het zou tot ongelukken kunnen leiden als iemand anders de wind zou kunnen overnemen."
Om vrij te kunnen aftreden, moet een paus nog bij zijn verstand zijn
Rik Torfs, kerkjurist
"In het kerkelijk wetboek bestaat wel de mogelijkheid voor een paus om af te treden, tenminste als die beslissing vrij genomen wordt." Daarin schuilt volgens Torfs een gevaarlijke vicieuze cirkel.
"Om vrij te kunnen aftreden, moet een paus nog bij zijn verstand zijn. Als een paus niet meer over zijn geestesvermogens beschikt, kan hij niet meer aftreden en is hij gedoemd om verder te gaan tot hij overlijdt. Dat is in zekere zin een lacune in de wet."
"Johannes Paulus II had blijkbaar een brief gedeponeerd bij een kardinaal. Die zou de brief kunnen inroepen eens de paus zijn geestesvermogens verloor." Maar ook daar stuit je volgens Torfs weer op hetzelfde probleem: "Je kan dat pas doen als het eigenlijk al te laat is." Als de brief wordt ingeroepen, moet de paus nog helder zijn.
"Je zou een bepaalde oplossing kunnen bedenken, maar dan mag de beslissing of de paus al dan niet bij zijn verstand is niet in handen van 1 persoon vallen. Er zou een mechanisme in gang moeten worden gezet waarbij waterdicht wordt bepaald dat de paus niet meer kan regeren. Mét de nodige 'checks and balances'."
