Al 4 maanden lang zijn er in Servië betogingen en stakingen tegen corruptie en voor een beter bestuur. Ook vandaag staat een grote actie gepland in de zuidelijke stad Nis. Het protest wordt getrokken door de studenten, maar verspreidt zich steeds verder over de samenleving. Volgens de actievoerders is dit een keerpunt voor Servië, maar de regering van de autoritaire president Aleksandar Vucic blijft voorlopig stevig in het zadel.
Van een luifel die instort tot massaal protest onder leiding van studenten: staat Servië voor een keerpunt?
Paulien Lambert
Gepubliceerd:
De trigger voor de protestbeweging was de instorting van een betonnen afdak, boven de ingang van het station van Novi Sad, op 1 november vorig jaar. 15 mensen kwamen daarbij om het leven. Een deel van het station was pas nog gerenoveerd.
Bekijk hieronder beelden van de instorting van de luifel in november vorig jaar;
“Dat was de druppel die de emmer deed overlopen”, vertelt Natalija, een studente aan de Universiteit van Novi Sad.
Net na de ramp werd het protest geleid door de politieke oppositie. Maar die maakte snel plaats voor de studenten, die nu al maandenlang betogingen organiseren over heel Servië.
Sinds november zijn op de meeste universiteiten de lessen opgeschort: de studenten hebben blokkades opgericht op de campussen. Ze eten, slapen en wonen er samen.
“We wisten altijd al dat er corruptie was, maar door het ongeluk in het treinstation in Novi Sad hebben we het pijnlijke bewijs gekregen dat er mensen zijn die hun werk niet doen”, zegt Novak, hij studeert aan de technologische faculteit van de Universiteit van Novi Sad. “Door onze job ook niet te doen, en niet te studeren, willen we het land lam leggen.”
“Wat we willen is echt de basis van democratie”, valt Natalija hem bij. “Want we hebben geen democratie, geen vrijheid van meningsuiting, er is veel corruptie. We worden verscheurd door de inflatie, we hebben geen schone lucht. Er is al eerder protest geweest in Servië, maar er is niets veranderd. Maar deze keer is anders”, meent ze.
De studenten krijgen veel steun, ook van professoren. Jelena Kleut, professor mediastudies aan de Universiteit van Novi Sad vertelt hoe iedereen onder de indruk is van hoe de studenten zich hebben georganiseerd. Aan elke faculteit zijn er werkgroepen. Sommige studenten staan in voor de beveiliging van de campus, anderen zamelen geld in voor acties en nog anderen staan in voor de schoonmaak.
Daarnaast passen de studenten allerlei competenties toe waarvoor ze studeren. "Studenten mediastudies zijn begonnen met een nieuwsprogramma te maken, studenten technologie ontwikkelen apps om de veiligheid op de campus te regelen, rechtenstudenten analyseren dan weer juridische documenten van de overheid", zegt professor Kleut. De verloren lestijd is daarom geen verspilling vindt ze. "De school van het leven is nu belangrijker."
President Vucic kop van Jut
Het protest richt zich tegen het bestuur van president Vucic en zijn Servische Progressieve Partij SNS. Die is aan de macht sinds 2012. Vucic was eerst vicepremier, werd dan premier en daarna president. De president heeft volgens de grondwet in Servië vooral een ceremoniële functie. Maar Vucic heeft de macht naar zich toe getrokken, en een autoritair systeem gecreëerd.
“Het is vergelijkbaar met wat we zien in Hongarije bijvoorbeeld”, duidt Nebojsa Vladislavljevic, professor politieke wetenschappen aan de universiteit van Belgrado. “Er zijn verkiezingen waar meerdere partijen aan kunnen deelnemen, maar die verkiezingen zijn niet eerlijk en open."
"We hebben ook onafhankelijke media, maar die zitten vaak achter een betaalmuur, en de regering controleert de meeste andere media. De overheid misbruikt macht op een enorme schaal. Publiek geld wordt misbruikt, dat is al erg genoeg op zich, maar daardoor krijg je ook veiligheidsproblemen. En dat is wat er gebeurd is in Novi Sad.”
Bekijk: Servië al vier maanden in de ban van indrukwekkend straatprotest
De studenten zijn de drijvende kracht van het protest, maar ze zijn al lang niet meer de enige die in opstand komen. Leraren van lagere en middelbare scholen, boeren, advocaten en procureurs en gezondheidspersoneel hebben zich ook bij de acties gevoegd.
Volgens professor Vladislavljevic is deze beweging dan ook de optelsom van andere protestgolven tegen Vucic, de voorbije jaren. “Er zijn protesten geweest tegen verkiezingsfraude, tegen het coronabeleid, en naar aanleiding van schietpartijen. Sinds deze zomer is er ook veel protest tegen een plan om lithium te gaan ontginnen in het westen van Servië. Al die protesten, met verschillende oorzaken, komen nu samen. Mensen zijn het beu.”
Alles draait om corruptie
Het sleutelwoord van deze protestbeweging lijkt toch vooral corruptie te zijn. Volgens de betogers ligt die aan de basis van het ongeval in Novi Sad, en van alle andere problemen in het land.
Door de aanhoudende druk van de betogingen heeft de eerste minister, een nauwe bondgenoot van president Vucic, ontslag genomen. Predrag Rajic, is een adviseur van de ontslagnemende premier.
Hij wil geen lijn trekken tussen corruptie en de instorting van het station: “Dit soort ongelukken gebeurt overal in de wereld”, zegt hij. “Ook in Italië is bijvoorbeeld ooit een brug ingestort. Je kan niet alles voorspellen.”
Dat Servië een corruptieprobleem heeft, ontkent hij niet: “Er is geen enkel land in de wereld waar geen corruptie is. We zijn ons ervan bewust en we vechten ertegen. Dat is een constante strijd.”
Maar volgens Transparency International , een toonaangevende indicator over heel de wereld, is de corruptie in Servië alleen maar toegenomen, sinds Vucic aan de macht is gekomen. En zeker sinds hij president is geworden.
Stevan Dojcinovic, hoofdredacteur van Krik, een collectief van onderzoeksjournalisten die zich specialiseren in overheidscorruptie, beaamt dat: “Er was ook corruptie voor Vucic aan de macht kwam, maar hij heeft die naar een extreem niveau getild.”
Dojcinovic beschrijft hoe corruptie in Servië niet over een aantal individuen gaat, maar dat het systeem gewoon helemaal rot is. Voor het station in Novi Sad komt dat erop neer dat de overheid voor de renovatie heeft gewerkt met malafide bedrijven en onderaannemers. Via die bedrijven wordt dan geld doorgesluisd naar leden van de overheid, en vrienden of familie van Vucic zelf.
Na het ongeval in Novi Sad heeft de minster van Infrastructuur ontslag genomen, hij en enkele anderen zijn ook aangeklaagd voor het in gevaar brengen van de algemene veiligheid. “Maar de corruptie aan de grondslag van het ongeluk, namelijk hoe en door wie de renovatie van het station is uitgevoerd, is nog niet onderzocht”, zegt Dojcinovic. “En dat is wat de studenten ook willen.”
Predrag Rajic, de adviseur van de ontslagnemende premier, zegt dat de overheid met de studenten wil praten, en wil bekijken of het realistisch is om aan sommige van hun eisen te voldoen.
EU is stil
Tegelijk zeggen president Vucic en zijn partij dat de studentenprotesten worden aangestuurd vanuit het buitenland.
Servië is een kandidaat-lidstaat van de Europese Unie, maar het toetredingsproces verloopt moeizaam. Onder meer door problemen met de rechtsstaat in Servië. Toch komt er uit de EU heel weinig reactie op de protestbeweging, die nu al maandenlang bezig is.
“De voorbije jaren is de EU niet echt meer geïnteresseerd in democratie en de rechtsstaat, niet alleen in Servië, maar in de bredere Balkanregio. Ofwel zijn ze onverschillig, ofwel steunen ze soms dictators, omdat ze dat zien als een manier om de stabiliteit te bewaren op korte termijn”, zegt professor politieke wetenschappen Vladislavljevic.
“In de retoriek zal je dat niet horen, en zal er wel altijd gesproken worden over mensenrechten en democratie. Maar als je kijkt naar wat ze effectief doen, dan zie je dat ze vooral dingen onder de mat vegen. En dat is oké voor de EU, maar niet voor de mensen in de Balkan.”
Waar gaat het naartoe?
Blijft de vraag wat het uiteindelijke resultaat van deze protestbeweging kan worden. De studenten willen verandering, maar hebben op dit moment nog geen concreet plan om hoe die te bewerkstelligen.
Nieuwe verkiezingen bijvoorbeeld, zouden toch alleen maar vervalst worden, klinkt het. De studenten hebben ook geen leiders, om te vermijden dat die een doelwit zouden worden van propaganda van de regerende partij. Maar hoe moet het dan verder?
Volgens professor Vladislavljevic is het belangrijkste nu dat de protesten geweldloos blijven en dat mensen die blijven doorzetten, zo lang als het nodig is. “Ik vermoed dat de regering een antwoord zo lang mogelijk zal blijven uitstellen, in de hoop dat de protesten vanzelf wegdeemsteren. Maar ik denk niet dat dat zal gebeuren. Het uiteindelijke doel zal volgens mij zijn om met een soort algemene staking de regering op de knieën te krijgen. En hen te dwingen om afspraken te maken over nieuwe verkiezingen, zodat die op een eerlijke manier kunnen gebeuren.
Predrag Rajic zegt dat de overheid openstaat voor nieuwe verkiezingen, maar heeft er vertrouwen in dat zijn partij SNS die opnieuw zal winnen, want “de mensen weten dat we ons inzetten voor hun belangen". Een wissel van de macht zal er niet meteen van komen, zegt hij.
Studenten Natalija en Novak beschouwen de protesten als de laatste kans om iets te veranderen in Servië: “Anders zullen wij, en vele anderen, waarschijnlijk het land verlaten.”
