Van de cover van Vogue tot in het bad van Hitler: ontdek fotopionier Lee Miller in Antwerpen

“Ik was goed in drinken, seks en fotograferen. Ik deed het alle drie zo veel als ik kon”: Kate Winslet nam in de biopic over Lee Miller geen blad voor de mond. Miller spreekt tot de verbeelding. Ze was eerst fotomodel, maar pakte zelf de Rolleiflex-camera in handen en werd een van de beroemdste fotografen van de 20e eeuw. 

De Amerikaanse Lee Miller was werkelijk van alle markten thuis. Ze maakte surrealistische foto’s in Parijs bij haar leermeester Man Ray, bijzondere woestijnbeelden in Egypte, modefoto's en tijdens de Tweede Wereldoorlog pionierde ze als oorlogsreporter. Lee Miller schoot prangende beelden tijdens de blitz, de Duitse bombardementen op Londen. En ze was getuige van de bevrijding van de concentratiekampen van Buchenwald en Dachau. Foto’s die stilaan in het collectieve geheugen zitten.

“Lee Miller bleef zich heruitvinden en altijd een stap verder gaan,” zegt Anne Ruygh, curator in het FOMU. Het Fotomuseum biedt de eerste overzichtstentoonstelling Lee Miller aan in ons land, en werkt daarvoor nauw samen met de Lee Miller Archives in Engeland, die beheerd worden door haar zoon Antony Penrose en kleindochter Ami Bouhassane.

“Tijdens haar leven stelde Lee Miller weinig tentoon. Haar werk was ook niet bedoeld om ingelijst aan de wand te zien. Het werd gepubliceerd in bladen als Vogue of Harper’s Bazaar. Een editor sneed haar beelden bij of voegde er tekst aan toe. De foto’s waren bedoeld voor een ander publiek dan nu, in een museum.”  

Saskia van Kampen-Prein van Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam heeft jaren onderzoek verricht naar de publicaties van Lee Miller, en duizenden tijdschriften doorploegd. Met een schat aan nieuwe informatie als resultaat. 

Antony Penrose, de zoon van Lee Miller, was zelf verrast: “Wij hadden geen idee dat ze zoveel gepubliceerd had; ze is zoveel groter dan we hadden gedacht”. Door de tijdschriften heen zie je ook hoe ze evolueert, zegt Penrose. Eerst als een getekend model in Vogue, later als fotomodel, nog later als fotografe. 

Het is een half wonder dat er nog zoveel materiaal van Lee Miller te zien is. Op het eind van haar leven was ze aan lager wal (en aan de drank) geraakt. Vragen over haar oorlogscorrespondentschap wimpelde ze weg: “Dat was allemaal niet zo belangrijk, dat werk is allemaal verloren gegaan”, citeert curator Anne Ruygh. Tot in 1977, kort na haar dood. Toen vond haar familie haar hele foto-archief, weggestopt op zolder.  

Lee Miller is een surrealiste gebleven, zegt zoon Antony Penrose. “Ze was altijd eigenzinnig, altijd zat er iets onder de oppervlakte.” In Parijs was ze een leerlinge van de surrealistische kunstenaar Man Ray en ze raakte ook bevriend met de Belg René Magritte. 

In de jaren 30 zwierf Lee Miller door Egypte, waar ze een reeks zeer bijzondere woestijnfoto’s maakte. Een daarvan, ‘Portrait of space’, zou later door René Magritte worden bewerkt tot het schilderij ‘Le baiser’. Antony Penrose ziet in de foto “een gat om te ontsnappen, de vrijheid tegemoet. Kijk ook eens naar de lucht: is het een wolk of een vogel?”

Naast die experimentele foto’s maakte Lee Miller ook modereportages voor allerlei bladen. Zelfs tijdens de Tweede Wereldoorlog ging dat werk door. Tegelijk bracht ze de blitz in Londen in beeld, in 1940-1941, de verwoesting door Duitse bombardementen, gevat in een kapotgeschoten standbeeld of de verminkte schrijfmachine ‘Silent Remington’. 

Kleindochter Ami Bouhassanes favoriete foto is die van 2 vrouwen met curieuze maskers op het gezicht (foto bovenaan dit artikel). Het zijn brandmaskers, die door de overheid werden gepromoot. “In dit beeld komt alles samen: Lee Millers gevoel voor fashion, haar surrealistische kant én de oorlogsomstandigheden”.

Werkloos toekijken vanuit Engeland hoe de oorlog evolueerde, dat wilde Lee Miller niet. Een Britse perskaart kon ze als vrouw niet krijgen; met een Amerikaanse accreditatie raakte ze, als Amerikaanse, wel op het Europese continent, met de geallieerde legers. “Haar eerste opdracht was Saint-Malo aan de Bretonse kust, zogenaamd een veilige plek. Dat was het allerminst. Ze was er de énige oorlogsreporter en ze bracht er allerlei ontploffingen in beeld,” zegt Anne Ruygt. Beelden die door de overheid deels in beslag genomen werden.

In de net bevrijde Duitse concentratiekampen Dachau en Buchenwald maakte Lee Miller waarlijk historische foto’s. Ze fotografeerde vrachtwagens vol lichamen, ze keek uitgehongerde overlevenden in de ogen. De Amerikaanse uitgave van Vogue publiceerde de keiharde beelden, maar de Britse editie niet. Uitermate frustrerend voor haar, zegt zoon Antony Penrose. “Ze schreef naar haar redactie en smeekte om de foto’s te publiceren, om te geloven dat dit echt was.”

Op een van de bekendste foto’s staat Lee Miller zelf afgebeeld. Samen met een collega was ze het verlaten appartement van Adolf Hitler in München binnengedrongen. Ze schopte haar legerbottines uit en nam een bad in zijn badkamer. Dezelfde bottines waarmee ze eerder die dag in Dachau was geweest. “Alsof ze met een laars in het gezicht van Hitler stampte,” vindt Penrose. 

Na de Tweede Wereldoorlog werd Lee Miller onverwachts zwanger en trok ze zich terug in Zuid-Engeland. Ze raakte verslaafd aan alcohol, maar bleef toch nog actief op een heel ander domein: ze werd een chef-kok en verscheen soms nog in een tijdschrift met artikels van lichter kaliber zoals 'How to make an art of the happy weekend'. Maar ook dan hield ze van  ‘surrealistisch koken’. 

In 1977 overleed Lee Miller. Het leek wel of ze negen levens had geleid. ‘The lives of Lee Miller’ (meervoud) is dan ook de titel van de biografie die Antony Penrose over zijn moeder heeft geschreven. Dat boek vormde de basis voor de film ‘Lee’.

“Haar boodschap is er een van vrede, vrijheid, gerechtigheid en waarheid, in dit post-truth-tijdperk. Ze spreekt nog altijd tot ons en we moeten luisteren, anders dreigen we de geschiedenis te herhalen”, besluit Antony Penrose.

Kate Winslet speelt Lee Miller in 'Lee' (2023). Bekijk de trailer hier: