"Een valse Rubens in The National Gallery? Dit schilderij is echt": directeur Rubenshuis reageert op aantijgingen

Rond 1609 schildert Peter Paul Rubens het Bijbelse tafereel 'Samson en Delilah' voor zijn vriend, de Antwerpse burgemeester Nikolaas Rockox. Een werk dat in 1980 voor miljoenen gekocht werd door The National Gallery in Londen . Maar hangt er wel een echte Rubens?

Niet voor het eerst komen er bedenkingen over de echtheid. Zo zou het werk stilistisch en qua compositie afwijken van kopieën uit vroegere eeuwen. Ook een Zwitserse AI-scan uit 2021 wees in die richting. In de Britse krant The Guardian roert nu ook kunsthistorica Euphrosyne Doxiadis in het potje door te stellen dat het werk een valse Rubens is.

"Om te beginnen ken ik deze kunsthistorica niet en dat is een teken. De meeste onderzoekers naar Rubens passeren wel eens bij ons in het Rubenshuis en het Rubenianium op zoek naar bronnen en informatie", zegt Bert Watteeuw, de directeur van het Antwerpse Rubenshuis in Het Uur van de Waarheid.

"Doxiadis heeft bovendien een agenda: haar boek promoten en dat lijkt goed te lukken. Dan zijn complotten à la Dan Brown interessanter dan de wetenschap."

Die persoonlijke kritiek is voor Watteeuw dan ook ondergeschikt aan de essentie. "Het schilderij 'Samson en Delilah' in Londen is een echte Rubens, een meesterwerk. Logisch dat The National Gallery niet wil reageren of discussiëren over de authenticiteit", zegt hij. Maar waarom is het Rubenshuis zo zeker?

In Antwerpen bevindt zich het grootste archief over Rubens ter wereld. "De herkomst van dit schilderij is zeer gekend doorheen de 17e, 18e eeuw en 19e eeuw. Die herkomstbepaling is altijd cruciaal. Die hebben we dankzij boedelbeschrijvingen, erfenissen enzovoort. Dit werk zat bijvoorbeeld nog in de collectie van de prinsen van Liechtenstein. Ook The National Gallery heeft dat onderzocht voor de aankoop in 1980", zegt Watteeuw.

Daarnaast bestaat er ook dendrochronologisch onderzoek naar het hout in de lijst of achter het werk. "Aan de hand van de jaarringen in dat hout kunnen we een exacte datum bepalen. Zo zijn er heel veel manieren om de echtheid te verifiëren", zegt Watteeuw. "Maar die dimensies zitten niet in de aantijgingen van Doxiadis."

Ook het AI-onderzoek van enkele jaren geleden wijst Watteeuw naar de prullenmand. "Toen dat verscheen zijn wij achter de schermen uitgebreid met die Zwitserse firma in dialoog gegaan. AI kan alleen werken als je het traint met het hele oeuvre van een kunstenaar. Dat was hier niet het geval."

Los van het onderzoek naar context is vooral de artistieke toets van belang. In The Guardian en in haar boek argumenteert Doxiadis dat de penseeltrekken op 'Samson en Delilah' atypisch slordig zijn voor Rubens.

Ze verwijst daarbij onder meer naar de grovere en minder afgewerkte putto (het engelachtige jongetje) in de achtergrond. Doxiadis spreekt van een gebrek aan vakmanschap dat men in de 17e eeuw als een compleet fiasco zou aanzien.

"Wie is deze vrouw om dat te zeggen? Rubens had vele stijlen en manieren van schilderen. In dit geval was het werk bedoeld voor boven de schouwmantel van Rockox (zie foto helemaal onderaan). Een werk dus om van veraf naar te kijken. Deze putto staat ook in de achtergrond bovenaan. De grove penseelstroken passen perfect binnen die context", zegt Watteeuw.

"Om haar punt te maken, vergelijkt Doxiadis deze putto dan ook nog eens met een veel verfijnder geschilderde putto op een ander schilderij van Rubens in The National Gallery. Maar daar staat die putto wel centraal onderaan, pal in het zicht van de toeschouwer. Logisch dus dat Rubens een andere graad van afwerking kiest", argumenteert Watteeuw.

De directeur van het Rubenshuis countert de stelling dat deze manier van schilderen zou wijzen op een kopie. "Die snellere, ruwere manier van werken zien we ook op andere schilderijen van Rubens. Ze zijn dus helemaal geen bewijs van het feit dat Rubens niet de schilder van 'Samson en Delilah' is", besluit hij.

Watteeuw wijst ook naar de stilistische flexibiliteit van Rubens om zijn klanten tevreden te houden. "Hij schilderde op bestelling. Het is niet uitgesloten dat zijn goede vriend Rockox expliciet vroeg om de hand van de meester te zien." 

Doxiadis heeft nog een argument dat moet bewijzen dat The National Gallery een kopie toont: de afgehakte tenen. Samsons voet valt net op dat punt uit het kader, iets wat Rubens volgens de kunsthistorica nooit zou doen. Ze wijst ook op een kopie uit de tijd van Rubens waarop wél tenen staan.

"Dat gaat om een gravure, die is gekend. Maar niets sluit uit dat de maker daarvan zelf gekozen heeft om de voet af te werken", zegt Watteeuw. "Dat bewijst dus niets."

Als we vandaag zeggen dat een schilderij van Rubens is, denken we daar trouwens nogal clichématig over. "Het idee van het wroetende genie met penselen op een mansarde achter een schildersezel dateert van de romantiek in de 19e eeuw. Pas toen zag je handtekeningen op een schilderij als pure uitdrukking van een individueel gevoel. Rubens was een zakenman, met een goed draaiend atelier met vele medewerkers", aldus Watteeuw.

"Talentvolle leerlingen zoals Anthony Van Dyck namen vaak een groot deel van zo'n werk voor hun rekening. Dat werd ook openlijk verteld, klanten wisten dat. Rubens bood het hele pakket aan, afhankelijk van je budget. Een schets of een studie kostte minder dan een atelierwerk. Een echt schilderij van de hand van de meester was uiteraard nog duurder."