Nu Israël en Hamas praten over verlenging van het staakt-het-vuren: is een duurzaam bestand realistisch?

Op 19 januari weerklinken vreugdekreten in de Gazastrook wanneer de onderhandelaars van Qatar, de VS en Hamas met verlossende woorden komen: na 15 maanden oorlog is er een akkoord bereikt over een staakt-het-vuren in Gaza.

De deal bestaat uit verschillende fases. In een eerste fase gaat Hamas ermee akkoord wekelijks Israëlische gijzelaars vrij te laten in ruil voor Palestijnse gevangenen, en belooft Israël humanitaire hulp in de Gazastrook binnen te laten. In ruil zwijgen de wapens.

De eerste fase zou 6 weken duren, en daar komt morgen dus een einde aan. Het plan was om tijdens fase 1 gesprekken op te starten over hoe de tweede (en derde) fase eruit zouden zien. Zo zou er gesproken worden over een duurzame vrede in de Gazastrook, en over wie de regio zou mogen besturen.

"Dit zijn erg complexe gesprekken om te voeren. Al sinds het begin van het staakt-het-vuren was het duidelijk dat de overgang naar fase 2 erg moeilijk was", zegt Jens Franssen, Midden-Oostenexpert bij VRT NWS.

Het water tussen beide partijen is erg diep. "Israël eist dat noch Hamas, noch de Fatah-partij van Palestijns president Mahmoud Abbas en noch een coalitie van de Verenigde Naties het gezag over de Gazastrook overneemt. De vraag is: wie blijft dan nog over?"

Ook eist Israël een volledige ontwapening van Hamas. De kans dat er in de militie al enigszins animo gevonden wordt om het bestuur van Gaza aan zich voorbij te laten gaan, is klein, en ook de eensgezindheid over een volledige ontwapening is zo goed als onbestaande. "Je merkt dat de overgebleven Hamas-militanten daar duidelijk niet aan willen toegeven", zegt Franssen.

Hoe dan ook, de gesprekken over de overgang naar fase 2 zouden - volgens het aanvankelijke plan - al een paar weken geleden opgestart moeten zijn, maar toch heeft het tot nu geduurd om die effectief te laten plaatsvinden. Op amper een dag voor de deadline lijkt het dus weinig realistisch dat de verschillende partijen een overeenstemming over die moeilijke kwesties zullen bereiken. 

Wel zou er een verlenging van die eerste fase in de maak zijn. Het is nog niet zeker dat Hamas daarmee zou instemmen.

De afgelopen weken stond het bestand tussen Israël en Hamas regelmatig onder druk. Tijdens de eerste fase waren er verschillende conflicten, waarbij beiden elkaar ervan beschuldigden de termen van het akkoord niet na te leven.

Hamas verweet Israël dat het veel minder humanitaire hulp in de Gazastrook binnenliet dan afgesproken en dat het land nog steeds Palestijnen (op de Westelijke Jordaanoever) aanviel. De Palestijnse terreurgroep dreigde ermee geen Israëlische gijzelaars vrij te laten, zolang Israël het akkoord niet naleefde.

De dreigementen van Hamas waren voor Israël dan weer een aanleiding om te dreigen het staakt-het-vuren te verbreken. Als de Palestijnse militie de gijzelaars niet zou vrijlaten, dan eindigt het staakt-het-vuren, zei de Israëlische premier. "Het leger zal opnieuw overgaan tot hevige gevechten tot Hamas verslagen is", klonk het.

Ook de Amerikaanse president mengde zich in het debat, en zei dat "de hel zal losbarsten boven Gaza" als Hamas zich niet aan de afspraken hield. De militie bezweek onder de druk, en de uitwisseling van gijzelaars voor gevangenen gaat uiteindelijk door zoals gepland.

Vorige week bereikt het conflict tussen Hamas en Israël echter een nieuw hoogtepunt. Wanneer Hamas vorige woensdag de lichamen van 4 overleden Israëlische gijzelaars overhandigt aan het Internationale Rode Kruis, pronken op de achtergrond propagandabeelden van de Israëlische premier Netanyahu, inclusief vampiertanden. "Het is zijn schuld dat de gijzelaars het leven lieten", is de boodschap van Hamas. Zelfs de door Israël afgevuurde raketten waarmee de gijzelaars vermoedelijk gedood werden, liggen op het podium.

Dat 1 van de lichamen door Hamas verkeerd geïdentificeerd is als het lichaam van een jonge moeder, gooit alleen nog maar extra olie op het vuur. De terreurgroep heeft later wel het juiste lichaam overhandigd aan Israël.

Afgelopen zaterdag worden dan opnieuw 6 gijzelaars vrijgelaten. Ook hier wordt van de overhandiging 'een show' gemaakt. 3 onder hen worden, begeleid door Hamasstrijders, een podium opgeleid. Op een bepaald moment geeft 1 van de gijzelaars zelfs een kus aan een Hamasstrijder. Twee andere gijzelaars, die niet worden vrijgelaten, moeten het schouwspel vanuit een wagen gadeslaan, om dan terug te keren naar de plaats waar ze worden vastgehouden.

Voor Israël is de maat vol. De overdracht van gijzelaars moet in de toekomst een stuk ingetogener verlopen. Tot dan weigert het land om de meer dan 600 Palestijnse gevangenen, die normaal gezien ook afgelopen zaterdag vrijgelaten zouden worden, op een bus richting de Westelijke Jordaanoever te zetten. 

"Door de vrijlating van onze gevangenen uit te stellen gedraagt de vijand zich als een misdadiger en brengt hij heel het akkoord over het staakt-het-vuren in gevaar", reageert Bassem Najim, een hoge verantwoordelijke van Hamas. Hij roept ook de bemiddelaars die het akkoord mogelijk maakten, "en in het bijzonder de VS", op "om druk te zetten op de vijand om te maken dat hij het akkoord uitvoert en onmiddellijk deze groep gevangenen vrijlaat."

Afgelopen week heeft Hamas nog eens de stoffelijke resten van 4 gijzelaars overhandigd aan het Rode Kruis. Die overhandiging is uiteindelijk een stuk ingetogener verlopen, waardoor Israël ermee instemde de Palestijnse gevangenen toch vrij te laten. Toch tonen alle bovengenoemde incidenten aan dat het bestand tussen Israël en Hamas erg fragiel is. Het heeft er naar alle waarschijnlijkheid ook aan bijgedragen dat de gesprekken over de overgang naar fase 2 nog niet werden opgestart.

"Afspraken maken over een overgang naar fase 2 is op zo'n korte tijd onmogelijk", vertelt Midden-Oostenexpert bij VRT NWS Inge Vrancken. "Toch gaan ze wel iets moeten afspreken, want morgen loopt die eerste fase af. De kans is groot dat er een verlenging komt. Vermoedelijk zal die 4 weken duren, gedurende de ramadan." 

"Hamas en Israël zullen er waarschijnlijk mee akkoord gaan om opnieuw Israëlische gijzelaars te ruilen tegen Palestijnse gevangenen", denkt Vrancken. "In ruil zullen de wapens zwijgen. Tijdens die verlengingen zullen ze wel moeten spreken over wat er na die eerste fase moet gebeuren."

Is een duurzaam bestand op korte termijn dus realistisch? "Neen", denkt Inge Vrancken. "De gesprekken over het vervolg zijn moeilijk. Een overeenstemming over wie Gaza zal besturen en of Hamas volledig ontwapend moet worden, lijkt op dit moment heel veraf. De weg naar een duurzame vrede is nog erg lang, en ik vermoed dat er nog heel wat obstakels zullen opduiken."

Ook Jens Franssen denkt dat een duurzaam bestand nog niet binnen handbereik is. "Je merkt dat er weinig of geen vertrouwen is tussen Israël en Hamas. Hamas weet ook dat, als ze de laatste 33 gijzelaars vrijlaten in een verlenging van fase 1, ze hun sterke onderhandelingspositie verliezen. Vandaar dat zij die verlenging eigenlijk niet willen, en nu echt gesprekken willen voeren over een duurzame vrede en duidelijke veiligheidsgaranties."