Europa militair onafhankelijk van VS en voluit steun voor Oekraïne: zo wil Friedrich Merz Duitsland geopolitiek weer op de kaart zetten

"De wereld wacht niet, maar Europa wacht wel op Duitsland om opnieuw een leidende rol te gaan spelen". Merz wil er vaart achter zetten en kwam gisteren met een duidelijke deadline: tegen Pasen moet er een nieuwe Duitse regering zijn. Merz wil niet dat het land nog langer achter de feiten aanholt. 

Terwijl de geopolitieke verhoudingen afgelopen weken grondig verschoven, kon een gehavend Duitsland niet meer dan een bijrol opnemen. Het land zit al sinds november zonder volwaardige regering, ontslagnemend bondskanselier Olaf Scholz miste – ook als volwaardig kanselier- autoriteit.  

Frans president Emmanuel Macron nam de regie in handen om een Europees antwoord te formuleren op de nieuwe Amerikaanse positie. Hij bracht de Europese leiders samen en is vandaag in het Witte Huis. Ook Brits premier Keir Starmer brengt later deze week een bezoek aan president Trump.

Merz wil zijn voet naast die van Macron en Starmer zetten als het gaat over leiderschap binnen Europa. Duitsland moet opnieuw klare taal spreken en beslissingen doorduwen. "Ik sta al in contact met verschillende Europese leiders", zei Merz gisterenavond nog voor alle uitslagen binnen waren.

"Hij kan een cruciale rol spelen en ik denk dat velen binnen Europa daarop aan het wachten zijn", zegt Europaspecialist Steven Van Hecke (KU Leuven). "Merz heeft echt de ambitie om het verschil te maken en een voortrekkersrol te spelen. Hij wil zich niet zoals Scholz laten leiden door anderen op het Europese toneel."

Zal Macron een sterke Duitse bondskanselier naast zich dulden? "Frankrijk heeft Duitsland nodig" denkt Van Hecke. "Macron heeft ook gemerkt dat hij het op zijn eentje niet kan. De twee landen maken elkaar krachtiger. Ik denk echt dat er een kans ligt om de Frans-Duitse motor na enkele jaren opnieuw op gang te krijgen."

Merz kijkt naast Parijs ook naar Warschau. Hij bracht tijdens zijn campagne een bezoek aan Polen en ziet in premier Donald Tusk een belangrijke partner - net als Merz een christendemocraat. "Het is duidelijk wie de komende jaren in Europa de lijnen zal uitzetten: Macron, Merz, Tusk, Meloni en Von der Leyen", aldus Van Hecke. "Die generatie zal bepalen wat er in Oekraïne zal gebeuren en hoe de EU zich zal verhouden tot Trump."

"Ik had niet gedacht dat ik dit ooit op TV zou zeggen", zei Merz gisteren na zijn overwinning. "Maar het is mijn absolute prioriteit om Europa op die manier te versterken dat wij stap voor stap ook echt onafhankelijk kunnen worden van de Verenigde Staten."

"Dat zijn hele verregaande uitspraken", vindt Sven Biscop, professor internationale politiek en defensiespecialist (UGent). "Duitsland was altijd het land van de middenpositie. Tussen de Fransen, die meer op eigen Europese veiligheidsbeleid gericht zijn, en de Britten, die heel erg op de VS gefocust zijn. Merz maakt zich nu los van de NAVO. Dat is een duidelijk standpunt en een radicale ommekeer."

Zich zo fors afzetten tegen de VS voelt voor Merz ook op persoonlijk vlak onwennig. Hij ijverde jarenlang voor nauwe samenwerking tussen Duitsland en Amerika: hij noemde zichzelf een "echte transatlantist" en was voorzitter van een organisatie die als doel heeft de banden tussen beide landen te versterken. 

"Na wat Trump allemaal heeft gezegd afgelopen week is het duidelijk dat de Amerikanen zich niet veel aantrekken van het lot van Europa", verklaarde hij zijn forse uitspraak. "We moeten ons geen illusies maken."

Macron kan dus op Merz rekenen in zijn pleidooi om als Europa zelf voor de eigen veiligheid in te staan. Iets wat ook Trump graag zal horen. 

Vorige week zette de Franse president voorzichtige eerste stapjes richting een Europese defensiemacht. Hij had het over een strategie voor over 5 tot 10 jaar. Merz wil sneller gaan. Tegen de NAVO-top in juni "moeten we zien of we dan nog steeds over de NAVO in haar huidige vorm praten of dat we veel sneller een onafhankelijke Europese defensiecapaciteit moeten opzetten", zei de toekomstige kanselier. 

Merz aarzelt niet om zich meteen duidelijk te positioneren in de snel veranderende wereldorde. Het contrast met zijn voorganger Scholz en zelfs met de voorzichtige Angela Merkel – 16 jaar lang aan het hoofd van Duitsland en de belangrijkste Europese vertegenwoordiger in de rest van de wereld - is groot.

"Het gaat zelfs verder. Eigenlijk is dit een koerswijziging in vergelijking met wat alle Duitse leiders hebben gedaan en gezegd sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog", aldus Biscop. 

Sinds het begin van de oorlog stuurden de Duitsers al voor 12,6 miljard euro aan militair materieel naar Oekraïne. Geen enkel Europees land spendeerde meer. 

Toch twijfelde Scholz en stond hij – zeker het laatste jaar – op de rem om Oekraïne nog meer te steunen. De socialist profileerde zichzelf als "vredeskanselier" en worstelde met de verdeeldheid onder de Duitsers over de dure steun aan Zelenski. 

Van twijfel is bij Merz geen sprake. "We hebben Oekraïne nog niet genoeg gesteund, anders zou de oorlog niet al 3 jaar aan de gang zijn", zei hij. Oekraïne moet de oorlog koste wat het kost winnen, liet hij onlangs optekenen. 

Merz beloofde tijdens de campagne onder meer om zogenoemde Taurus-raketten te leveren. Dat zijn langeafstandsraketten met een bereik van zo’n 500 kilometer, waarmee de Oekraïners doelwitten in Rusland zouden kunnen raken. Dat en het feit dat er volgens Scholz hulp van Duitse militairen nodig is bij het bedienen van de wapens, was de reden voor Duitsland om de raketten niet te leveren. 

"De verkiezing van Merz is goed nieuws voor Zelenski", zegt Biscop. "Maar alles hangt er natuurlijk vanaf hoe de onderhandelingen over Oekraïne verder verlopen en hoe Europa zich daarin gaat positioneren. Ik hoop dat Merz wat rationaliteit in het debat daarover brengt. De EU moet nuchter kijken wat mogelijk is. Wat is het hoogst haalbare voor Oekraïne en wat zijn wij bereid om daarvoor te doen? Dat zijn de vragen waar een antwoord op moeten komen." 

Over het sturen van Duitse troepen naar Oekraïne is Merz terughoudend. Frankrijk en het VK lieten verstaan daar voorstander van te zijn als het tot een staakt-het-vuren komt. Europese troepen zouden er dan mee voor moeten zorgen dat het conflict niet oplaait. Scholz was een koele minnaar van dat idee. Merz volgt zijn voorganger. In een debat zei hij dat het "te vroeg was om daarover na te denken."

"Historisch gezien ligt dat natuurlijk gevoelig", zegt Van Hecke. "Duitse soldaten inzetten op grondgebied dat ze tijdens de Tweede Wereldoorlog bezet hebben." Bovendien heeft het Duits leger een capaciteitsprobleem en moet Merz de Duitse publieke opinie meekrijgen. "Dat zal niet eenvoudig zijn", denkt Biscop. "Hij gaat echt risico’s moeten durven nemen."

Behalve Frankrijk vallen de EU-landen vandaag onder de Amerikaanse nucleaire paraplu. Het feit dat wij via de NAVO mee beschermd worden door hun atoomwapens, moet potentiële aanvallers afschrikken. 

Maar hoe zeker zijn we nog van die Amerikaanse bescherming nu Trump in het Witte Huis zit? Die vraag stelt Merz zich ook. Tijdens de campagne zei hij dat Duitsland daarvoor naar Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk moet kijken, de enige Europese landen met eigen kernwapens.

Een Europese nucleaire paraplu zou een enorme ommekeer betekenen in de afhankelijkheid van de VS. Macron wil daarover al lang spreken, maar Duitsland had daar nooit oren naar. "Dit is een echte bocht en gaat fundamenteel over vertrouwen in bondgenoten. De Duitsers vertrouwden de Fransen niet en keken voor het nucleaire altijd naar Washington. Als EU nu zelf geloofwaardig zou kunnen dreigen met atoomwapens zou dat een heel groot verschil maken."

Biscop tempert de verwachtingen. "Dat is een hele complexe operatie. Het Franse nucleaire arsenaal is heel klein in vergelijking met de VS. De vraag is of dat zal volstaan. En als ze dat willen uitbreiden, wie gaat daarover beslissingen mogen nemen en vooral: wie gaat dat betalen?"