Rechter spreekt man (69) vrij voor aanranding kleindochter (4): kan parkinsonmedicatie echt aanzetten tot wangedrag? 

De moeder van het meisje sloeg alarm toen haar dochter in mei 2020 begon te vertellen over wat ze bij haar grootvader had meegemaakt. In een verhoor gaf het meisje later details over het seksueel misbruik. 

Volgens het openbaar ministerie zouden de feiten van begin 2019 tot maart 2020 meermaals gebeurd zijn. De grootvader haalde haar toen 's middags van school, terwijl zijn vrouw pas een half uurtje later thuiskwam. Daarnaast verwees procureur Fien Maddens naar het verslag van de gerechtspsychiater. Volgens de deskundige zou het parafiel gedrag van de beklaagde veroorzaakt worden door bepaalde medicatie tegen de ziekte van Parkinson. In die omstandigheden vorderde het OM de internering.

Tijdens het onderzoek verklaarde de man dat hij eigenlijk zelf niet wist of hij de feiten gepleegd had.

Op de zitting van 27 januari vroeg de verdediging wel degelijk de vrijspraak, minstens op basis van twijfel. Ondergeschikt verzette meester Chanel Ribas Colomar zich tegen de internering. Op aanraden van zijn neuroloog zou de beklaagde immers al in juni 2020 gestopt zijn met Requip. "Hij neemt nu andere medicatie tegen parkinson, waardoor het onderzoek van de deskundige achterhaald is", klonk het. Volgens een behandelende psychiater zou er dan ook geen risico op zedenfeiten meer zijn. Ten slotte werd gesuggereerd om een nieuwe deskundige de kwestie te laten onderzoeken.

De rechtbank oordeelde dat de feiten wel degelijk bewezen zijn. Toch werd de beklaagde vrijgesproken. In het vonnis werd opgemerkt dat de man volgens de gerechtspsychiater op het moment van de feiten aan een geestesstoornis leed. 

"In het vonnis staat dat er overvloedige aanwijzingen zijn dat het pedofiele en hyperseksuele gedrag veroorzaakt is door de antiparkinsonmedicatie", legt persrechter Amélie Van Belleghem uit. "Hij nam die medicatie op het ogenblik van de feiten, en had toen een geestesstoornis die zijn oordeelsvermogen of de controle over zijn daden teniet deed."

Door de gewijzigde medicatie vormt hij nu echter geen risico meer en is hij niet meer ontoerekeningsvatbaar. "Op dit moment neemt hij die medicatie niet meer, en zou er ook geen gevaar meer zijn voor nieuwe feiten", klinkt het. 

Aan het slachtoffer moet de beklaagde wel een schadevergoeding van 4.000 euro betalen.

De grote vraag na dit vonnis: kan parkinsonmedicatie echt zo'n gedrag veroorzaken? 

"Bepaalde parkinsonmedicatie - requip - werkt in op het dopaminesysteem, dat is het systeem in onze hersenen dat voor een deel tussenkomt in ons beloningssysteem", legt professor Patrick Santens, parkinsonexpert bij UZ Gent uit. "Als dat systeem ontregeld wordt, kan er abnormaal gedrag ontstaan, zogenoemde impulscontrolestoornissen"

Er zijn zo een viertal impulsstoornissen die frequent voorkomen, zegt professor Wim Vandenberghe van UZ Leuven. Ook hij is gespecialiseerd in parkinson. 

• Koopdrang: "De overdreven neiging om geld uit te geven, wilde aankopen doen,..."

• Vreetbuien: "Niet meer kunnen weerstaan aan zoetigheden. Dit kan leiden tot  sterke gewichtstoename"

• Gokken: "Dat zijn vaak mensen die voordien al gokten als hobby, waarna het ontspoort."

• Hyperseksualiteit: "Dat is een toename van het libido, en een probleem om dat te controleren en te beheersen."

De problematiek in cijfers uitdrukken, is geen evidentie. "Impulscontrolestoornissen komen naar schatting bij 15 tot 20 procent van de patiënten voor die bepaalde types van Parkinsonmedicatie nemen", zeggen Santens en Vandenberghe. "Het is dus niet bij de meerderheid, maar het is ook niet extreem zeldzaam."

"Pedofiele gedragingen daarentegen zijn wel extreem uitzonderlijk. Er zijn wereldwijd slechts enkele gevallen gerapporteerd van mensen met ziekte van Parkinson die pedofiel gedrag ontwikkelden tijdens een behandeling met dergelijke medicatie", zegt Vandenberghe. 

"Het is echter moeilijk uit te maken of dat gedrag dan volledig aan die medicatie toegeschreven kan worden", benadrukt Vandenberghe. "Ik ken het dossier van deze patiënt niet. Misschien bestond die neiging ervoor al, en is die remming weggevallen. Ik weet ook niet welke dosissen deze persoon kreeg."

In deze case wil ook Santens hoe dan ook heel voorzichtig zijn. "In een juridische en criminele context moeten we voorzichtig zijn om alles toe te schrijven aan de effecten van de medicatie. Het is belangrijk om de persoon ook los van de medicatie grondig te onderzoeken. Wat voor iemand is dat, als de medicatie wordt gestopt?"

"Het is zeker zeer individueel te bekijken of dat een voldoende verklaring is voor het gedrag dat zich stelt, zeker als het naar één slachtoffer toe is". "Het is niet onmogelijk, maar we moeten daar voorzichtig in zijn", zegt Santens.

"Een goede dokter vraagt ook altijd aan de familie, aan de partner of er veranderingen zijn in het gedrag. Dan komen zulke verhalen vaak snel naar boven en kunnen we snel ingrijpen op die behandelingen. En als er mensen zijn die dat voelen: maak dat zeker ook bespreekbaar met de arts", benadrukt Santens. 

Bij Vandenberghe klinkt éénzelfde geluid: "Als die medicatie opgestart wordt, moet de arts het risico op impulscontrolestoornissen heel concreet overlopen en erop wijzen dat patiënten moeten letten op veranderingen in eetgedrag, gokken, het libido en het koopgedrag. Het beste is als de partner daar ook bij is."

Een extra moeilijkheid is dat patiënten door de medicatie het probleem niet altijd voldoende beseffen. "Het kan soms gepaard gaan met een verlies van inzicht in het eigen gedrag en dat maakt het moeilijker om het te herkennen en te rapporteren. Daarom is het zo belangrijk om er als arts elke keer opnieuw naar te vragen."

Die impulscontrolestoornissen zijn meteen ook de reden dat die medicatie minder en minder voorgeschreven wordt. "L-dopa wordt bijvoorbeeld veel meer gebruikt dan Requip." En, als er zich een impulscontrolestoornis voordoet, wordt de dosis afgebouwd of gestopt, zeggen beide proffen.

De conclusie: "We mogen die impulscontrolestoornissen niet afdoen als iets banaal, we moeten ons zeker bewust zijn van het risico. Het ligt niet aan de ziekte, maar kan een neveneffect zijn van de medicatie. Impulscontrolestoornissen zijn niet zeldzaam, maar pedofiele neigingen zijn wel zeer zeer uitzonderlijk."