Neen, België is niet eeuwenlang overheerst door vreemde vorsten: "Hardnekkige mythe uit de 19e eeuw" 

Waarom hadden de Belgen zoveel moeite met de coronaregels? Uit wantrouwen tegen de overheid, want we zijn als landje eeuwenlang overheerst door vreemde volkeren. Dat beweerde toch oud-kolonel Roger Housen in de Afspraak. Het is een verhaal dat je vaak hoort. Maar klopt het ook?

"Neen, dat is een hardnekkige mythe. Die uitspraak is populair, maar komt niet overeen met de historische realiteit", zegt historicus Brecht Deseure (ULB en Koninklijke Bibliotheek) in Het Uur van de Waarheid. "Ze ontstond in 1814 na de Franse periode om te verdedigen dat België recht had op zijn onafhankelijkheid." 

Vanuit die reflex klinkt het goed om te zeggen dat we als volk achtereenvolgens ingelijfd zijn door de Romeinen, de Bourgondiërs, de Spanjaarden, de Oostenrijkers, de Fransen en de Nederlanders. Maar was dat niet echt zo?

Een eerste probleem met de mythe van overheersing is het foute idee dat er altijd al een Belgisch volk of land heeft bestaan. "Je kan pas overheerst worden wanneer je als volk het gevoel hebt dat je niet als zelfstandige eenheid kan bestaan. Dat klopt eeuwenlang niet. We projecteren het concept België op een verleden waarin dat niet bestond", zegt Deseure. 

"In de 16e eeuw identificeerde niemand zich als Belg. Niemand had het gevoel dat er van Brugge tot in Aarlen een samenhangend land bestond dat onrechtmatig ingepalmd was door vreemde mogendheden. Laat staan dat een Antwerpenaar uit het hertogdom Brabant zich een Vlaming zou noemen", zegt Deseure.

"De identiteit van onze voorouders was vooral lokaal en hing samen met hun dorp of stad. Niet met een land dat pas na 1830 ontstond. Luik en Gent lagen eeuwenlang in compleet andere landen."

Ook de dimensie van de vreemde overheerser uit een ver buitenland klopt niet. Historici ontkennen niet dat er vorsten en legers van verschillende nationaliteiten in onze streken waren, vaak met bloederige oorlogen tot gevolg. "Maar die zogenoemde 'vreemde' vorsten zoals de Spaanse Filips II of later de Oostenrijkers heersten hier als Graaf van Vlaanderen en Hertog van Brabant. Zij waren geen veroveraars", duidt Deseure.

"Die vorsten werden niet als buitenlands gezien maar als de legitieme erfgenamen van die titels. Onze streken zijn op die manier persoonlijk verenigd sinds de Bourgondische tijd. Dat werd ook niet betwist door de bevolking", zegt Deseure.

"Bovendien waren er toen al wetten en regels waar die vorsten zich aan dienden te houden. Zij waren niet almachtig en moesten met de onderdanen afspraken maken over belastingen. Die moesten goedgekeurd worden anders kwam er opstand." 

Pas rond 1780 ontstaat er volgens Deseure stilaan een Belgisch gevoel van eenheid. "We zijn allemaal katholiek, hebben dezelfde vorst en delen een vrijheidslievend gevoel. Dat besef dat er iets is dat ons bindt, is de kiem van het Belgische nationalisme."

Vanaf 1795 worden onze contreien wél echt overheerst door de Fransen die met hun legers binnenvallen. "Als die periode eindigt, zien we in 1814 voor het eerst de mythe van eeuwenlange vreemde overheersing. Ze duikt op in een pamflet dat moet aantonen dat we na al die tijd recht hebben op onze eigen vrijheid."

De mythe zal hoogdagen beleven na 1830 wanneer België echt onafhankelijk wordt. "De vreemde overheersing wordt hét verhaal in onze nationale geschiedschrijving", zegt Deseure. "Je ziet ze overal opduiken. In de Brabançonne bijvoorbeeld gaat het over slavernij, over ongeknecht zijn. Dat thema zit verweven in ons volkslied."

De recuperatie van de Oude Belgen versus Caesar stamt ook uit die periode. Nochtans was een groot deel van ons huidige België eigenlijk geen deel van de Romeinse provincie Gallia Belgica. Het behoorde tot Germania Inferior.

Ook voor die Romeinse inlijving waren de 'Belgen' niet per se inwoners van het gebied dat we vandaag ons land noemen. De Belgen waar Caesar tijdens zijn veroveringen over sprak, konden geografisch gezien ook hedendaagse Fransen, Nederlanders of Duitsers zijn. Die details waren ten tijde van de natievorming van het jonge België van minder belang.

In 1866 krijgt Ambiorix zijn heroïsch standbeeld in Tongeren. Zijn strijd tegen de Romeinen werd naar voren geschoven als een voorloper van de Belgische opstandige volksaard. Een 19e-eeuwse nationalistische interpretatie van een heel andere historische context. 

De mythe van de overheersing van België leek tegen 1900 weg te deemsteren, maar kreeg aan het begin van de 20e eeuw een nieuwe Vlaamse invulling. De Guldensporenslag van 11 juli 1302 met de overwinning op de Franse legers zou daarin hét symbool worden, later zelfs de officiële Vlaamse feestdag. Hoe is dat gebeurd?

In de decennia na 1830 wordt er volop cultureel getimmerd aan het Belgische nationale gevoel. Om dat te bereiken werd het roemrijke verleden van alle landsdelen naar boven gehaald. Met die volksverheffende missie zou schrijver Hendrik Conscience historische romans schrijven zoals 'De Leeuw van Vlaanderen' en 'Boerenkrijg'. Die moeten getuigen van het eeuwenlang verzet van ons volk tegen de Fransen.

Maar vergis je niet: Conscience was een overtuigde Belgische patriot. Hij wilde de Belgische nationaliteit versterken door roemrijke episodes van Vlaams verzet te beschrijven. Dat Vlaamse karakter was toen allesbehalve tegenstrijdig met een Belgisch nationalisme. Een aangewakkerd Vlaams gevoel was onderdeel van een voldragen Belgische nationalisme. Dat zou later veranderen.

"Rond de Eerste Wereldoorlog krijgt de Vlaamse Beweging een politieke agenda en wil ze erkenning voor Vlaanderen en het Nederlands", zegt Deseure. "De Vlaams-nationalisten gaan de mythe van het "overheerste volk" opnieuw gebruiken. In hun narratief werd het Vlaamse volk namelijk eeuwenlang onderdrukt door een Franstalige elite", aldus Deseure.

Maar zoals eerder ook al aangehaald: de 20e-eeuwse strijd voor de rechten van Nederlandstaligen kan je niet vergelijken met wat er in de eeuwen daarvoor gebeurde. Dat is pure herinterpretatie van een heel andere historische context.

Toch zal er met die bril naar de historische overwinningen van de Vlaamse boeren tegen Franse legers gekeken worden, als een soort voorbode van de Vlaamse taalstrijd. Dat de hoftaal bij de graven van Vlaanderen anno 1302 Frans was, blijkt andermaal een voetnoot.

De Belgische mythe is niet alleen. Over heel Europa ontstaan in de 19e eeuw verzonnen tradities om een band met het verleden te versterken. "De rituelen bij de kroning van Engelse vorsten doen zeer middeleeuws aan. Maar ze zijn pas na 1870 ontstaan in de Victoriaanse periode. Toen wilden ze het aura van een aloude traditie evoceren", zegt Deseure. 

De Schotten zouden hetzelfde doen met de Highland Games en de kilt. "Die zijn ook helemaal niet zo oud als beweerd wordt. Ze dateren uit de 19e eeuw, maar cultiveren het beeld van een volk met aloude tradities."

Zulke verhalen, net zoals de mythe van de vreemde overheersing van België, tonen voor Deseure aan wat historisch onderzoek vandaag relevant maakt. "Niet het vermanende vingertje om te zeggen dat iets niet klopt. Wel de verklaring waarom iemand bepaalde verhalen gebruikt voor een bepaalde agenda", zegt de historicus. "Want we moeten vaststellen: ze is hardnekkig."