VS en Rusland onderhandelen over Oekraïne zonder Europa aan tafel: hoe zwak of sterk staat Europa nog?

De Europese Unie bestaat uit 27 landen, met samen 440 miljoen inwoners. 23 miljoen bedrijven kunnen in die eengemaakte markt zaken doen. Er zijn binnen de EU geen douanerechten meer.  Uniforme Europese regels proberen voor een gelijk speelveld te zorgen voor alle bedrijven. Kmo's uit kleine landen hebben zo toegang tot een gigantische afzetmarkt.

De EU vertegenwoordigt 17 procent van het bbp van de hele wereld, evenveel als China. Alleen de Verenigde Staten zijn, met 26 procent, nog groter.

Uit de EU stappen is schadelijk voor de economie, dat heeft het Verenigd Koninkrijk met de brexit ondervonden. Noorwegen en Zwitserland zijn dan wel geen EU-lid, ze nemen wel alle wetten over, om toegang te krijgen tot de EU-markt.

Tijdens de brexitonderhandelingen hebben de Britten geprobeerd de 27 landen te verdelen, maar het is niet gelukt. Als het over handelsafspraken gaat, dan praat de EU met 1 stem: die komt uit de mond van de Europese Commissie. Zij pleegt intern overleg met de lidstaten. Maar naar buiten toe is het de Commissie die de onderhandelingen met de rest van de wereld voert.

Als ze vervolgens een zuivere handelsovereenkomst sluit met een derde land, dan kan die zelfs in voege treden wanneer niet alle 27 landen ermee instemmen. Een vetorecht, één land dat alles blokkeert, bestaat niet voor pure handelsakkoorden. 

De EU is een rijke markt. Om bedrijven uit niet EU-landen toegang te geven tot onze markt, stelt de EU voorwaarden. Producten die binnenkomen moeten beantwoorden aan de Europese regels (zoals voedselveiligheid, veiligheidsnormen voor speelgoed, enzovoort). Europa probeert in ruil voor die markttoegang bij ons, ook te verkrijgen dat Europese bedrijven hun goederen en diensten makkelijker kunnen exporteren. Of dat Europa makkelijker aan grondstoffen kan geraken, die het zelf niet heeft.

Hier heeft de EU veel macht, en krijgt ze ook regelmatig kritiek. Export van goedkoop Europees kippenvlees en andere producten, maakt Afrikaanse boeren werkloos, en veroorzaakt zelfs migratie naar Europa, zeggen ontwikkelingsorganisaties.  

Wat bij ons wordt ingevoerd, moet voldoen aan de regels die in Europa gelden. Op die manier worden Europese regels soms een internationale standaard. Als een Amerikaans of Chinees bedrijf zijn product moet aanpassen om in Europa verkocht te kunnen worden, loont het vaak niet de moeite om nog een ander product te maken voor de rest van de wereld.

Zo heeft Europa de USB-C-aansluiting verplicht gemaakt voor alle nieuwe smartphones. Apple gebruikt daardoor nu overal in de wereld USB-C op nieuwe toestellen, en niet meer de eigen Lighting-aansluiting. 

Dit internationale effect wordt ook het 'Brussels effect' genoemd. Het kan voor spanningen zorgen. Zo stelde de EU de toepassing van de ontbossingswet met een jaar uit, na kritiek van onder meer Brazilië. En nu is er zelfs een regelrechte clash met de Verenigde Staten over de Digitale Dienstenwet en de Digitale Marktenwet. De Amerikaanse vicepresident JD Vance haalde ernaar uit in zijn toespraak op de veiligheidsconferentie in München.

Regels zijn niet zomaar regels. Ze drukken uit welke waarden de Europese wetgevers (het Europees Parlement en de lidstaten) belangrijk vinden. Die komen nu in botsing met het wereldbeeld van de nieuwe administratie-Trump. Die dreigt met invoerheffingen, als een soort sanctie tegen de Europese regels over de techbedrijven.

De EU is gegroeid van 6 naar 27 lidstaten, en er zitten er nog 10 in de wachtkamer om lid te worden. IJsland trok zijn aanvraag in, maar overweegt nu om ze opnieuw te activeren.

Om lid van de EU te kunnen worden, moeten landen zich compleet aanpassen. Ze moeten de duizenden Europese regels, procedures en standaarden overnemen. Ze moeten een democratie en rechtsstaat zijn.

Om groter te worden, moet de EU niet dreigen met een invasie van tanks. Landen kloppen zelf aan. Het is soms eerder met tegenzin aan Europese kant, en na lang wachten, dat landen erbij mogen komen. Die aarzelende houding om uit te breiden, lijkt te veranderen. In de huidige wereld van grote machtsblokken, is grootte belangrijk om mee te tellen.

Dit aankloppen van nieuwe lidstaten noemt men wel eens de soft power van de EU. Stabiliteit, respect voor mensenrechten, welvaart: het werkt als een magneet in landen die ooit tot de Sovjet-Unie behoorden, en die zich bedreigd voelen door Rusland.

Daarom betogen Georgiërs nu al wekenlang met Europese vlaggen tegen hun regering. Net zoals ze dat in Oekraïne deden in 2014. In Canada, dat op het verlanglijstje van Donald Trump staat, zijn tot nader order geen betogers met Amerikaanse vlaggen gesignaleerd om de toetreding van Canada tot de VS te eisen. 

Rusland dat Oekraïne binnenvalt, Noord-Koreaanse troepen die meevechten met Rusland op Europese bodem. Tegelijk geeft de Amerikaanse minister van Defensie te kennen dat de Amerikaanse troepen uit Europa zullen worden teruggetrokken. En Oekraïne? Dat lijkt niet veel meer op hulp van de VS te moeten rekenen.

Het wordt aartsmoeilijk voor Europa om Oekraïne militair te blijven steunen, en daarbovenop een defensiemacht op te zetten die Rusland kan ontraden om Europa aan te vallen.

Niet dat de Europese Unie geen middelen heeft om haar belangen te beschermen. Zo is er een Europese militaire missie die de scheepvaart op de Rode Zee moet beschermen. Voor dit soort 'kleine' militaire missies heeft de EU zelfs een hoofdkwartier in Brussel. 

Nu is er echter veel meer hard power nodig, om het Europese grondgebied zelf te beschermen. Plots moet Europa op defensievlak een sprong maken, die het nooit heeft willen of mogen maken. Aan voorstellen voor een Europese defensie is er nochtans geen gebrek geweest. Maar wie daarvoor pleitte, werd al gauw als anti-Amerikaans of anti-NAVO beschouwd. Of kon op weinig politieke steun rekenen.

Er bestaan immers verschillende visies over de Europese Unie. Voor de enen moet het vooral een vrijhandelszone zijn, zonder sterk centraal bestuur, met een beperkt budget, en al zeker zonder leger of defensie. Dan zou de EU een superstaat worden, en geen confederatie van landen. Terwijl de EU voor anderen meer dan een markt is: een politiekewaardengemeenschap, die ook een militaire arm nodig heeft om zich te kunnen verdedigen.

Er is wel degelijk een Europese veiligheids- en defensiebeleid, maar het verloopt anders dan het handelsbeleid. Over elke beslissing is unanimiteit nodig. Een tekst over het Midden-Oosten, over Gaza, over China of Rusland: alle 27 landen moeten het eens zijn over elk woord, elke komma.

Het leidt ertoe dat de Europese Unie niet snel reageert, omdat er vaak verschillende standpunten zijn. De uitkomst is meestal een zwak statement, een compromis, of helemaal geen standpunt. Hetzelfde geldt bij het nemen van sancties, tegen Rusland bijvoorbeeld. Eén land kan dat tegenhouden, of de verlenging van bestaande sancties ongedaan maken.

Rusland en China weten dat, en weten welke landen ze gemakkelijk kunnen beïnvloeden. Hongarije en Slovakije steunen het initiatief van de Amerikaanse president Donald Trump om met Poetin te gaan praten, zonder Oekraïne of Europa erbij te betrekken.

Het verklaart waarom er tot op heden geen crisisvergadering van de Europese regeringsleiders in Brussel is belegd. En waarom de Franse president Macron het initiatief heeft genomen om een 'coalition of the willing' op de been te brengen. Lukt iets niet met 27, dan moet het via omwegen gebeuren, al improviserend. 

In 2016 plaatste het brexitreferendum, en het dreigende vertrek van de Britten en hun militaire sterkte uit de EU, defensie al hoog op de Europese agenda. De eerste verkiezing van Donald Trump tot Amerikaans president, datzelfde jaar, vergrootte nog het gevoel van urgentie.

De Russische invasie in Oekraïne zorgde ervoor dat Europa op defensievlak een versnelling hoger moest schakelen: Europa begon de levering van wapens aan Oekraïne te financieren, lidstaten gingen over tot groepsaankoop van munitie. Europa leverde bijna de helft van de militaire steun aan Oekraïne, de VS de rest.

De uitspraken van Trump als presidentskandidaat waren al een waarschuwing dat de Amerikaanse steun zou wegvallen. Nu dit echt dreigt te gebeuren, blijkt Europa niet voorbereid te zijn. 'Kicking the can down the road', problemen pas oplossen wanneer ze zich stellen: een strategie van een wereldmacht kan je dit niet noemen. 

In september vorig jaar presenteerde Mario Draghi een rapport over de toestand van de Europese economie en defensie. Een alarmerend rapport. De Amerikaanse economie groeit veel sneller dan de Europese. We zijn te afhankelijk van China. Goedbedoelde privacyregels maken voor bedrijven het gebruik van data 20 procent duurder.

Nu overal protectionisme opduikt, moet Europa zijn eigen interne markt verder uitbouwen, zegt Draghi. Er zijn nog te veel hinderpalen die ervoor zorgen dat beloftevolle bedrijven zich niet in de EU kunnen ontplooien, en wegtrekken naar de VS. In het Europees Parlement zei hij afgelopen week: "We moeten meer handelen alsof we één land zijn."  

In 1991 zei toenmalig minister van Buitenlandse Zaken Mark Eyskens: "Europa is een economische reus, een politieke dwerg, en een militaire worm." 34 jaar later geldt de uitspraak nog altijd, min of meer. Lange tijd volstond het om alleen economische macht te hebben, maar die luxe heeft Europa niet meer.