Nergens zoveel Freinetscholen als in Vlaanderen: "Heel wat ideeën zijn intussen ingeburgerd in het reguliere onderwijs"

In 1975 start een groepje ouders uit de regio Leuven met een alternatieve opvangplaats voor hun kleuters. "Het was een tijd van hippies en vrijheid-blijheid", vat medeoprichtster Vera Staes de tijdgeest samen in de documentaire. "In het klassieke onderwijs had op dat moment een leerkracht alles te zeggen en moesten kinderen luisteren. We wilden kinderen net zelfstandig leren denken."

De anti-autoritaire, vrije opvoeding van de beginjaren blijkt te chaotisch. In de zoektocht naar structuur en houvast stoten ze op de pedagogie van Célestin Freinet (1896-1966).

"Binnen Freinetonderwijs vertrek je vanuit een gelijkwaardigheid tussen leerkracht en leerling. Er is inspraak en je werkt samen als groep. Kinderen vertellen wat hen bezighoudt en daar kan een leerkracht of de groep een element uithalen om bijvoorbeeld onderzoek rond te doen", vertelt Ilse Baetslé, coördinator van het Freinetpostgraduaat aan Hogeschool Gent. 

In 1979 ontstaat zo de eerste Freinetschool in Vlaanderen, ondertussen zijn het er meer dan 100. Wat verklaart die populariteit bij ons? "Veel originele literatuur over Freinet is verschenen in het Frans en het Nederlands." Daardoor vond zijn pedagogie weinig ingang in Angelsaksische landen. 

"In Nederland zal je vaker Jenaplanscholen vinden, bedacht door pedagoog Peter Petersen. Die had wel veel contact met Freinet. In Frankrijk zijn er minder Freinetscholen, maar heb je wel heel wat Freinetleerkrachten die in hun klas met zijn pedagogie aan de slag gaan", duidt Baetslé.

Ook als ze in reguliere scholen komt, ziet Baetslé heel wat Freinetaspecten terugkomen: "Een warme band tussen leraar en leerling is nu standaard in scholen. Ook kringgesprekken met leerlingen zie je vaak terugkomen."

Dat ziet ook onderwijsexpert Pedro De Bruyckere van Universiteit Utrecht: "In zowat elke kleuterschool zie je ondertussen projectweken rond een thema. Bij Freinet heb je ook instructieblaadjes waarmee leerlingen in hun eigen tempo aan leerstof kunnen werken. Ook dat zie je ondertussen in het reguliere onderwijs."

Zijn het ook technieken die effectief blijken? De Bruyckere: "Er zijn mooie voorbeelden van projectonderwijs waarbij je verschillende soorten leerstof kan combineren, maar het werkt niet voor alles op elk moment. Op sommige onderdelen bij basiskennis en -vaardigheden bij bijvoorbeeld rekenen en lezen moet je kunnen focussen los van het thema waar je mee bezig bent."

Dat erkent in de documentaire ook leerkracht Eddy Macquoy, die begin jaren 80 in de Appeltuin als leraar begint: "Sommige technieken zoals maaltafels drillen deden we niet in de beginjaren. We waren daar toen heel terughoudend in en we waren vlug tevreden met de resultaten. Daar zijn we later in gegroeid".

Vooral het ervaringsgericht leren is een aspect van de Freinetpedagogie dat in debatten over onderwijskwaliteit onder vuur ligt. De Bruyckere: "Zelfontdekkend leren is minder effectief dan directe instructies van de leerkracht, maar binnen het Freinetonderwijs is er wel ruimte voor leerkrachten om de leiding over het leerproces in handen te nemen. Als je enkel vertrekt vanuit de leefwereld van het kind, kan je ongewild de kansenongelijkheid vergroten omdat een kansarm kind een kleinere leefwereld heeft".

Daarom is het voor Baetslé belangrijk wat er in zo’n kringgesprek met kinderen aan bod komt: "Als je vraagt naar wat ze het afgelopen weekend hebben gedaan, dan komen de meest kwetsbare leerlingen amper aan bod. Daarom gebruiken we bijvoorbeeld brieven als vertrekbasis die leerlingen van een stadsschool schrijven aan leerlingen op het platteland. Of we maken samen een buurtwandeling en vertrekken vanuit die gezamenlijke ervaring om verder te leren".

Vergelijkend onderzoek tussen Freinet en regulier onderwijs ontbreekt. Dat komt onder meer omdat het weinig bekend is in Angelsaksische landen waar het meeste onderwijsonderzoek gebeurt. Maar ook over ander methodeonderwijs zijn weinig studies. 

De Bruyckere legt uit waarom: "Mensen die voor methodeonderwijs kiezen, doen dat heel bewust. Daardoor wordt vergelijken moeilijker. Onderzoekers hebben wel eens de resultaten van kinderen in het Montessorionderwijs vergeleken met kinderen in het reguliere onderwijs die op een wachtlijst voor het Montessorionderwijs stonden. Daar was geen duidelijk verschil bij te merken. Het is als school belangrijk om een visie te hebben waar je team en ouders achter staan. Welke visie dat dan is, blijkt vaak minder belangrijk".

Hij vergelijkt methodeonderwijs daarom met een zweeppartij: "Methodescholen zoals Freinet zijn belangrijk voor het onderwijs om te blijven nadenken of we wel goed bezig zijn".