De verkiezing waar Europa op zit te wachten: Duitsland vervroegd naar de stembus

Het was rond 20.50 uur op woensdag 6 november. Terwijl alle ogen op Washington en omgeving waren gericht, waar Trump zich net verzekerd had van een terugkeer naar het Witte Huis, kwam het bericht dat Scholz' verblijf in de Wasmachine - zoals de Duitsers de Bondskanselarij in Berlijn spottend noemen - wellicht ingekort zou worden. De gesprekken van de laatste hoop waren mislukt, de liberalen van de FDP trokken de stekker uit de Duitse regering.

Officieel viel de regering over de begroting. Christian Lindner hield als minister van Financiën de vinger stevig op de knip, gesteund door de Duitse wet die een overheid verbiedt om nieuwe schulden te maken, behalve in crisissituaties. De socialisten van kanselier Olaf Scholz en De Groenen van Robert Habeck dachten daar flexibeler over.

In de praktijk was dat alleen de stok, de slag was al lang bedacht. En zelfs uitgeschreven: de liberalen hadden een papier, genaamd D-Day. Een file heeft een naam nodig, maar D-Day is op zijn minst bijzonder in een land als Duitsland. In dat document stond tot in de details beschreven hoe en wanneer de liberalen de regering zouden laten vallen. 

Maar ook de andere partijen zijn niet zonder schuld. Scholz zijn spontane ontgoochelde speech, waarin hij Lindner van al het politieke vuil van de straat beschuldigde, was ook netjes uitgeschreven en afgelezen van een autocue. 

De Duitsers keken het niet zonder enige vorm van vreugde aan. Uit een peiling de week ervoor bleek dat een meerderheid ook vervroegde verkiezingen wou. En die krijgen ze vandaag.

Het is de economische toestand van het land dat Lindner naar zijn "D-day" leidde. De Duitse economie kromp vorig jaar voor het 2e jaar op rij en ook dit jaar 2025 wordt het nauwelijks beter. De hoge energieprijzen - in Duitsland extra voelbaar omdat het land verslaafd was aan goedkoop Russisch gas - geven mee de fatale slag, maar er is al langer structureel meer aan de hand.

Wanneer plots ook het industriële kroonjuweel der kroonjuwelen Volkswagen aankondigt dat het tienduizenden banen wil schrappen, wordt de malaise in de industrie plots erg tastbaar. Limburger Patrick Vandenrhijn was decennialang CEO bij BD-Tronics, een automotivebedrijf in Baden-Württemberg en kent de Duitse autosector erg goed. De problemen van de Duitse auto-industrie hangen samen met de opkomst van de elektrische wagen. "Veel te laat zijn ze er aan begonnen. Ze hebben het onderschat. Ik heb het verschillende keren gezegd in gesprekken met de bazen van Volkswagen en co.", zegt Vandenrhijn.

"Lang bleven ze van het idee dat de elektrische auto maar een nichemarkt zou zijn. Bovendien zijn de Duitse e-auto's ook veel te duur. Dat komt omdat ze veel moeten importeren: batterijen maken ze nauwelijks en ook de software moeten ze invoeren, want hun eigen software is een ramp. Dan is er natuurlijk weinig marge meer."

"Bovendien blijft Duitsland het land van Keine Experimente. Zeer conservatief. Niets veranderen wat werkt", zegt Vandenrhijn over de Duitse mentaliteit. "Ooit was de slogan 'Vorsprung durch Technik', maar daar blijft niet veel meer van over", vat hij het gebrek aan innovatiekracht in Duitsland samen.

Die economische recessie speelt zich bovendien ook nog af in het decor van een steeds verder afbladderend land: met kapotte sporen, treinen die zelden op tijd rijden, instortende bruggen, eindeloze wegenwerken, scholen die moeten sluiten wegens schimmel, internet aan een slakkentempo en de fax als vrij modern communicatiemiddel.

Dat Duitsland er zo slecht bij ligt, komt door de "Schuldenbremse", dus de schuldenrem. "Die is niet flexibel. Ze is ontstaan om te vermijden dat Duitsland veel geld zou verkwisten of uitgeven aan bijvoorbeeld extra uitkeringen. Maar de keerzijde is dat ze het ook niet toelaat om noodzakelijke investeringen te doen", aldus Marcel Fratzcher, econoom bij DIW in Berlijn.

En ook in de verkiezingscampagne blijft de "Schuldenbremse" een thema. De linkse partijen, de SPD en de Groenen, willen de schuldenrem op de schop. De CDU wilde er oorspronkelijk niet van horen, maar staat nu toch open voor een 'hervorming', wat eigenlijk op hetzelfde neerkomt. Alleen de liberalen blijven fors de schuldenrem verdedigen, net als de AfD.

Maar met een land dat afbrokkelt, een wereld met veel uitdagingen, een Europa dat vanuit de VS de wacht aangezegd krijgt en een Duitse economie die uit het slop getrokken moet worden, zal budgettaire flexibiliteit nodig zijn. De realiteit verplicht de Duitsers tot "Experimente", of ze dat nu willen of niet.

Met een "Made in Germany"-bonus willen Scholz en zijn SPD bedrijven die in Duitsland investeren ondersteunen, Merz en de CDU zetten dan weer in op belastingverminderingen en afbouw van bureaucratie. "Dit land terug op de rails krijgen", heet het bij de CDU. En de burgers vertrouwen daarin vooral de laatste. Dat Merz zelf een succesvol zakenman was - inclusief eigen vliegtuig - zal daarin zeker meespelen. 

Hoewel economie uiteindelijk het meest aanwezig bleef in de campagne, blijkt voor de Duitser migratie het nummer 1 thema geworden te zijn. Dat midden in de campagne 3 aanslagen plaatsvonden, is daarbij geen toeval. Zeker de laatste 2 aanslagen, waarbij geradicaliseerde Afghanen betrokken zijn, lokten veel verontwaardiging uit.

Twee keer kwam daarbij ook een kind van 2 om het leven: dat grijpt elke mens naar het hart. En dan lagen andere aanslagen als Solingen en Mannheim nog niet in zo ver in het geheugen. Geen EU-land lijkt zo onder een constante golf van aanslagen te lijden als Duitsland. Zelfs aan de vooravond van het verkiezingsweekend stak nog een jonge Syriër een toerist neer aan het Holocaustmonument in Berlijn, met een antisemitisch motief.

Geen land in Europa heeft ook zoveel asielzoekers opgevangen als Duitsland. Dat er bij steeds meer Duitsers een gevoel van "het is genoeg, we zijn het beu" ontstaat, is niet vreemd aan de combinatie van die twee. "Wir schaffen es nicht", was verschillende keren te horen, verwijzend naar Merkels beroemdste uitspraak "Wir Schaffen das".

"Draagt u geen morele medeverantwoordelijkheid voor zoveel brutale moorden?", vraagt een vrouw uit Solingen de dag van de aanslag in München aan kanselier Scholz tijdens een debat met burgers op zender ZDF. Uiteindelijk garandeert de kanselier de vrouw dat asielzoekers die dit soort misdaden begaan, het land uit zullen moeten. Het overtuigt niet.

Voor de AfD en Alice Weidel komt dit thema op het juiste moment. De partij is groot geworden met haar verzet tegen "Wir Schaffen das", ze ziet zich nu bevestigd. Maar ook de CDU - net de partij van ooit "Wir schaffen das" - komt fors uit de hoek. Vanuit de oppositie schiet de CDU het migratiebeleid aan flarden en pleit voor hele strenge migratiewetten. Zo moeten de grenzen dicht en komen illegale migranten er niet meer in en moeten vooral veel meer mensen vertrekken. "Strenger en minder" is het motto.

En ook hier scoort de CDU. Uit een peiling blijkt dat net zij meer winst halen uit de aanwezigheid van het thema migratie. Er zijn meer kiezers die door de aanslagen hun stem toevertrouwen aan de CDU dan aan de AfD, als de peilers gelijk hebben. Daarbij speelt mee dat kiezers erop vertrouwen dat de CDU wel resultaat boekt, terwijl de AfD in de marge blijft ageren.

De CDU verschilt dan weer van de AfD in de opvattingen over arbeidsmigratie. Net als de linksere partijen beseft Merz dat het zonder arbeidsmigratie niet lukt. Zeker de Syriërs zijn broodnodig, niet op zijn minst in de zorgsector. Zo zijn er alleen al 6.000 Syrische artsen tewerkgesteld. "En ze vullen daarbij een belangrijk gat: dat op het platteland of in kleine ziekenhuizen: daar zou het zonder ons Syriërs niet lukken", zegt dokter Nadia Abazid, bestuurslid bij SyGAAD, de vereniging van Syrische artsen in Duitsland.

Lydia Malin is onderzoeker bij het Institut für Deutsche Wirtschaft in Keulen. Ze ergert zich aan hoe de discussie gevoerd wordt. "Als we bijvoorbeeld onze Syriërs en Afghanen die tewerkgesteld zijn, zouden missen, dan valt het systeem in elkaar. Zeker in de zorg. Er zijn te weinig kinderen, we vergrijzen, daar liggen kansen. We hebben geen mogelijkheid om die kansen te laten liggen", aldus Malin.

De migratiediscussie veroorzaakte ook grote deining in Duitsland, of toch bij een deel van de Duitsers. In een poging om een antwoord te bieden op de kwaadheid na alweer een aanslag, diende de CDU'er Merz nog een motie in tijdens de laatste parlementaire zittingen voor de verkiezingen. 

Merz slaagde er niet in om een meerderheid te vinden zonder de AfD. De ontslagnemende regeringspartijen SPD en Groenen wilden niet mee, Die Linke ook niet, de liberalen ook niet allemaal. De AfD stemde de plannen wel toe, wat dan weer zou volstaan voor een meerderheid.

Tot nu werden voorstellen in het Duitse parlement altijd ingetrokken als ze alleen met AfD aan een meerderheid raakten, maar dit keer zette Merz door. Voor het eerst sinds WOII werd een voorstel dankzij de steun van extreemrechts aangenomen in de Bondsdag.

Vreugde bij de AfD, ongemak bij de CDU, brandbrieven en verontwaardiging vanuit de linkerzijde. "De CDU heeft de brandmuur "Brandmauer" tegen extreemrechts afgebroken", klonk het. In verschillende steden kwamen honderdduizenden op straat, CDU-leden werden zelfs bedreigd. Het leek erop dat Merz zijn zo goed als zekere verkiezingsoverwinning op het spel gezet had.

Maar in de peilingen veranderde er niets, integendeel. De partij bleef stabiel en Merz zelf kreeg zelfs betere waarderingscijfers dan ervoor. "Het is duidelijk dat de gewone Duitser niet van dezelfde discussies wakker ligt als de 'Berliner Blase', de Berlijnse bubbel", schreef de krant Der Spiegel met enige tussen de lijnen te lezen mea culpa. 

Merz zelf blijft erbij dat hij de brandmuur niet afgebroken heeft. Integendeel. Intussen laat hij geen gelegenheid voorbij gaan om fors en luid te zeggen dat hij nooit of te nimmer met de AfD zal regeren. Er wordt hem geregeld naar gevraagd, het wordt hem voor de voeten gegooid.

Het doet hard denken aan hoe ook onze premier Bart De Wever constant de vraag kreeg of hij met Vlaams Belang zou regeren. Even consequent als De Wever, zegt ook Merz duidelijk nee. "Ik zou de ziel van mijn partij verkopen als ik dat zou doen. Dat zal niet gebeuren. Niet gebeuren", zegt hij tijdens verkiezingsmeetings. Dat hij zich daar even consequent als De Wever ook echt zal aan houden na de verkiezingen, is eigenlijk zeker.

Dan blijft natuurlijk de vraag, wie dan wel een coalitie gaat vormen na de verkiezingen. Zoals de peilingen er nu voorstaan, zal veel afhangen van de kleine partijen. Als noch de radicaal-linkse Die Linke, noch de populistische BSW, noch de liberalen van FDP het parlement halen, dan zou het met 2 partijen moeten volstaan. Of simpel gezegd: "De CDU-CSU + een andere". Als veel kleinere partijen het wel halen, zullen er waarschijnlijk 3 nodig zijn voor een meerderheid zonder de AfD.

Dat bij de leden en aanhangers van de CDU-CSU de voorkeur naar de SPD gaat, is duidelijk. De andere partner, "De Groenen", ligt lastig. Het is immers minister van Economie Robert Habeck, de sterk man van De Groenen, die de wind vanvoor krijgt voor de slechte economische cijfers. "Habeck is een fijne maar incompetente man", zei Merz over hem. Markus Söder, de sterke man zusterpartij CSU in Beieren, sluit een samenwerking met De Groenen zelfs categoriek uit. Het is vooral het imago van De Groenen dat moeilijk ligt bij de CDU en CSU. Omgekeerde geldt trouwens hetzelfde voor een groot deel van de groene achterban. 

Wat vervelend is voor Merz, want hij wil die partij niet uitsluiten. Het noopte hem tot een wat kattige opmerking richting Beieren "Söder moet mij niet zeggen met wie ik wel of niet mag". In de praktijk zou een coalitie met De Groenen een logischer antwoord geven op de uitdagingen van deze tijd: de wereld rond Duitsland.

Want naast het op orde zetten van de Duitse economie, is de nieuwe geopolitieke realiteit er een die zeer snel van Duitsland actie en aanwezigheid vraagt op het internationale politieke toneel. Dat is in Duitsland zelf tijdens de Veiligheidsconferentie in München duidelijk geworden. Dat Friedrich Merz daar als oppositieleider met veel meer egards ontvangen werd en makkelijk internationale toppers kon spreken, bewijst net de potentiële kracht die van hem uitgaat als kanselier.

Voor steun aan Oekraïne, zitten De Groenen en de CDU-CSU alvast op dezelfde lijn: veel, fors en met duidelijke taal. Ook voor de broodnodige investeringen in defensie zou Merz aan De Groenen een veel betere partner hebben dan aan de SPD. 

Wie ook de partner wordt: Merz wil snel gaan. "De wereld wacht op ons", zei hij met enige gevoel voor pathetiek. "We moeten onze rol in Europa weer opnemen." Scholz heeft op het Europese toneel nooit de schoenen van Merkel kunnen vullen en daar wil Merz nu verandering in brengen.

Het charisma, het voorkomen en het retorisch talent heeft hij ervoor, de forse standpunten als het nodig is ook. De partij heeft ook geïnvesteerd in contacten met Trump en zijn entourage. Merz rekent erop dat hem dat misschien ergens brengt. Al moest ook hij toekijken hoe vicepresident J.D. Vance op Duitse bodem de AfD kwam ondersteunen, ook al hadden beiden ervoor contact met elkaar.

Een onvoorspelbare en onbetrouwbare man in het Witte Huis vraagt snel een krachtig, proper alternatief in de Wasmachine. En dat zal niet Alice Weidel en haar AfD zijn. De Duitse democratie wil witter dan wit blijven, wat er ook gebeurt. Dat is alvast de boodschap die Duitsland vanuit de lappenmand wil geven.