Scholz lijkt uitgespeeld, dus weg vrij voor Merz om bondskanselier te worden 

In november vorig jaar viel de 'verkeerslichtcoalitie' van SPD, Groenen en de liberale FDP over het toekomstige economische beleid van Duitsland. Bondskanselier Scholz moet nu ruim een half jaar vroeger dan voorzien opnieuw om de gunst van de kiezer strijden.

Sinds de val van de regering zit er amper beweging in de peilingen. De partij van de bijzonder impopulaire Scholz moet volgens prognoses genoegen nemen met om en bij de 15 procent – een historisch lage score en een fors verlies tegenover de 25 procent die ze behaalde in 2021. 

In dat scenario moeten de sociaaldemocraten van SPD het kartel van de CDU en haar Beierse zusterpartij CSU laten voorgaan, dat momenteel rond 30 procent wordt gepeild. Ook de rechts-radicale Alternative für Deutschland (AfD) doet het met 20 procent in de peilingen beter. Zelfs de Groenen zitten de SPD op de hielen met 13 à 14 procent.

Alle andere partijen volgen op ruime afstand: het uiterst linkse Die Linke zou nipt in de Bondsdag blijven, terwijl de FDP en het recent opgerichte links-conservatieve BSW flirten met de kiesdrempel van 5 procent.

Het lijkt dus te zullen gaan om deze 4 namen:

Tot ieders verbazing wordt Olaf Scholz in 2021 de 9e bondskanselier van Duitsland en daarmee de opvolger van de christendemocrate Angela Merkel, die het na 16 jaar voor bekeken hield. Dat lukt Scholz niet door een sterk programma of charisma, wel doordat de CDU/CSU en de Groenen de mist ingaan tijdens de campagne.

De Russische invasie in Oekraïne in februari 2022 en de daaropvolgende energiecrisis stellen de coalitie meteen op de proef. Voor zijn toespraak daags na de inval, waarin hij de Zeitenwende uitriep – de versterking van het Duitse leger, met onder meer een eenmalige investering van 100 miljard euro – krijgt Scholz aanvankelijk veel lof.

Hij aarzelt echter steeds weer wanneer het op beslissingen voor militaire steun aan Oekraïne aankwam. Tot op vandaag weigert Scholz Taurus-langeafstandsraketten te leveren, omdat hij vreest dat Duitsland dan oorlogspartij in de ogen van de Russen wordt – tot grote ergernis van zijn coalitiepartners.

“Wie bij mij leiderschap bestelt, krijgt dat ook,” beweert Scholz wel vaker. Toch was daar weinig van te merken. Het gekibbel tussen de ideologisch tegengestelde regeringspartijen krijgt hij zelden onder controle. Met de liberale minister van Financiën Christian Lindner ligt hij zelf overhoop over het financiële beleid van het land. Scholz wil voor investeringen de Schuldenbremse – de schuldenrem die het begrotingstekort beperkt – tijdelijk uitschakelen, maar Lindner weigert. Hun meningsverschillen zorgen uiteindelijk voor de val van de regering.

Op het centrale verkiezingsthema migratie kan Scholz amper scoren, ondanks dat hij met zijn regering een aantal verstrengingen doorvoerde, zoals tijdelijke grenscontroles en het terugsturen van afgewezen asielzoekers naar het door de Taliban bestuurde Afghanistan. Wanneer Merz na de dodelijke mesaanval in Aschaffenburg er niet voor terugdeinst de rechts-radicale AfD mee voor zijn moties en wetsvoorstel ter verstrenging van het migratiebeleid te laten stemmen, ruikt de SPD haar kans. Ze hoopt de afgeschrikte centrumkiezers van de CDU voor zich te kunnen winnen.

Scholz profileert zich als de bedachtzame man van het midden, terwijl Merz onberekenbaar en radicaal zou zijn, een “pokeraar” die de “poort naar de hel” geopend zou hebben. Hoewel er na de zet van Merz honderdduizenden Duitsers op straat komen, verandert er in de peilingen nagenoeg niets.

Nu Scholz kort voor de verkiezingen ook nog eens onder vuur ligt vanwege mogelijk racistische uitspraken – hij had een zwarte CDU-senator een ‘hofnar’ genoemd – lijkt het volledig over en uit voor hem. De bondskanselier en de SPD willen volgens Duitse media enkel nog “waardig verliezen”. Scholz kondigde eerder al aan zich uit de nationale politiek terug te trekken mocht hij niet opnieuw bondskanselier worden.

Volgens weekblad Der Spiegel is aan het einde van zijn ambtsperiode slechts 23 procent van de Duitsers tevreden met Scholz. Ter vergelijking: aan het einde van Merkels kanselierschap was dat 68 procent. Ook de SPD ontgaat het niet dat de Duitsers amper staan te springen voor een herkansing. Delen van de partij spreken openlijk hun steun uit voor SPD-defensieminister Boris Pistorius, de populairste politicus van het land. Pistorius schaart zich uiteindelijk zelf achter de bondskanselier en sluit daarmee de rangen.

Scholz en zijn SPD proberen al weken het gat dicht te rijden op hun grote concurrent CDU/CSU, geleid door Friedrich Merz. Ze willen belastingen voor de meerderheid drastisch verlagen, de rijksten zwaarder belasten en een minimumloon van 15 euro per uur invoeren. De slecht draaiende economie moet onder meer via investeringspremies nieuw leven ingeblazen worden.

Christendemocraat Friedrich Merz hoeft wellicht niet te vrezen voor een nederlaag. Voor de conservatieve CDU en haar Beierse zusterpartij CSU komt het vooral aan op het aantal zetels dat ze zullen binnenhalen en welke coalities daardoor mogelijk of onmogelijk worden. Merz zal bij een overwinning allicht aangewezen zijn op een coalitie met ofwel de SPD ofwel de Groenen of misschien wel allebei.

Toch zal de regeringsvorming niet vanzelfsprekend verlopen. Merz heeft de 2 andere partijen tegen zich in het harnas gejaagd door strenge migratieregels mee goed te keuren. Dat Merz de AfD liet meestemmen was voor de SPD en Groenen een brug te ver. Merz blijft wel telkens beklemtonen de Brandmauer (‘brandmuur’, vergelijkbaar met het cordon sanitaire bij ons) te zullen respecteren en dus geen coalitie met de AfD aan te gaan.

Na de heikele stemming met de AfD uitte oud-bondskanselier Angela Merkel in een statement op haar eigen website scherpe kritiek op Merz. Hij probeert zijn partij uit de Willkommenskultur en het open-grenzen-beleid van zijn eeuwige partijrivaal Merkel te bevrijden.

In plaats van 'Wir schaffen das' pleit Merz voor het omgekeerde: de grenzen sluiten (dus ook met België), familiehereniging beperken en afgewezen asielzoekers zo snel als mogelijk naar hun thuisland terugsturen. Alle in Duitsland wonende mensen moeten zich volgens hem ook schikken naar de Leitkultur, de dominante cultuur. 

Onder Merz is de CDU dus een conservatievere koers gaan varen, een groot verschil met het beleid van Merkel, die de partij een liberaler gezicht had gegeven. Hun slechte verhouding heeft naast ideologische ook persoonlijke redenen. In 2002 schoof Merkel, destijds partijvoorzitter, Merz als fractieleider opzij om haar macht in de CDU te verstevigen.

Merz kon dit maar moeilijk verkroppen en verliet enkele jaren later de politiek om in de private sector te gaan werken, onder meer als bestuurder bij BASF in Antwerpen en later als topman bij de Amerikaanse vermogensbeheerder BlackRock. De hoge vergoedingen die hij in deze functies kreeg, zijn regelmatig mikpunt van kritiek.

Wanneer Merkel in 2018 haar partijvoorzitterschap opgeeft, keert Merz terug naar Berlijn en stelt zich kandidaat als opvolger. Na 2 nederlagen kan hij zich in 2021 eindelijk tot de nummer 1 van de partij kronen.

Naast migratie wil hij ook op economisch vlak een andere weg inslaan. In ‘Agenda 2030’ formuleert hij zijn recept voor een heropleving van de Duitse economie: belastingverlagingen voor bedrijven, belastingvrije overuren, lagere energieprijzen en een afbouw van de bureaucratie. Waar de financiering voor deze voornemens vandaan moet komen, blijft onduidelijk.

De CDU hoopt op extra middelen in de staatskas door onder meer een slankere sociale zekerheid. Tegelijkertijd wil ze wel aan de Schuldenbremse vasthouden – volgens de oppositie en verschillende economen eerder een rem op de groei.

In tegenstelling tot Scholz voelt Merz zich op het internationale podium als een vis in het water. Zo zetelde hij van 1989 tot 1994 in het Europees Parlement en was hij ooit voorzitter van de Amerika-gezinde denktank Atlantik-Brücke. De betrekkingen met Frankrijk, sterk verzwakt onder Scholz, zouden onder zijn kanselierschap aan belang winnen.

Dat zijn partij onder haar leden Europees Commissievoorzitter Ursula von der Leyen telt en tot de grootste fractie in het Europees Parlement behoort, maakt Merz als Europees leider bovendien invloedrijker dan Scholz. Oekraïne zou er met Merz ook een krachtdadige bondgenoot bij hebben.

Amerikaans techondernemer Elon Musk sprak al vroeg in de campagne openlijk zijn steun voor de AfD van Alice Weidel uit. Op zijn platform X voerde hij zelfs een gesprek met haar. De AfD is de enige partij die Duitsland kan redden, aldus Musk. Ook Amerikaans vicepresident J.D. Vance had tijdens de Veiligheidsconferentie in München een ontmoeting met Weidel en riep op tot het einde van de Brandmauer.

Van een samenwerking met radicaal-rechts willen de andere grote Duitse partijen (voorlopig) niet weten. Voor hen is het AfD-programma te extreem: naast omstreden migratiemaatregelen staan er bijvoorbeeld plannen in beschreven voor een Dexit, het verlaten van de Europese Unie en/of de eurozone. Bovendien houdt de binnenlandse veiligheidsdienst meerdere afdelingen van de partij in de gaten omdat ze als rechts-extremistisch gelden. 

Daarnaast hekelen ze het feit dat de partij geen afstand neemt van haar radicaalste leden, waaronder Björn Höcke, een neonazi en AfD-voorzitter in de deelstaat Thüringen die vorig jaar nog werd veroordeeld voor het gebruik van een nazi-slogan. Weidel liet tijdens de campagne zelfs verstaan zich Höcke als minister te kunnen voorstellen.

Weidel zelf schrikt ook niet terug voor controversiële uitspraken. Tegen Musk beweerde ze dat Hitler een communist was en op een partijconferentie nam ze meerdere malen het woord ‘remigratie’ in de mond. Onder dat laatste kan niet alleen het terugsturen van uitgewezen migranten, maar ook van Duitsers van buitenlandse origine verstaan worden. Weidel wil ook alle windmolens “neersabelen” en de banden met Rusland weer aanhalen.

Friedrich Merz legitimeert de Brandmauer regelmatig door te verwijzen naar de beslissing van de Franse rechts-radicale partij Rassemblement National om niet met de AfD in eenzelfde Europese partijfamilie te zetelen. Dat Musk en Vance nu openlijk hun steun voor de AfD hebben uitgesproken, zou wel eens het begin van het einde van hun isolatie in de Europese Unie kunnen betekenen.

Met Robert Habeck sturen de Groenen een kanselierskandidaat de ring in die zwaar gehavend uit de regering-Scholz komt. Als minister van Economie en Klimaat wordt hij gezien als het ‘gezicht van de economische crisis’. Bovendien verbrandde Habeck zijn vingers aan het Heizungsgesetz.

Die 'verwarmingswet' schrijft voor dat elke nieuwe verwarmingsinstallatie voor 65 procent op hernieuwbare energie moet draaien en dat tegen 2045 geen enkele Duitse woning nog met fossiele brandstoffen mag verwarmd worden. Hierop kwam massaal protest uit de oppositie en van burgers. De aanvankelijk heel geliefde Habeck zag zijn populariteitswaardes kelderen.

Daar komt nog eens bij dat de Duitsers momenteel niet echt wakker liggen van het thema klimaat . In een peiling van de openbare omroep ZDF begin februari gaven slechts 15 procent van de kiezers aan klimaat als belangrijkste probleem te ervaren, tegenover 40 procent migratie en 39 procent economie. Bij de vorige verkiezingen had de partij op dit thema meer wind in de zeilen, wellicht ook door de zware overstromingen in West-Duitsland tijdens de campagne.