De weg naar duurzame vrede verloopt tergend langzaam en zit vol haarspeldbochten en ravijnen

Er bestaat geen standaardscenario om tot een vredesakkoord te komen. Elk vredesproces speelt zich af binnen een uniek kader, binnen een bepaalde tijdgeest en heeft z’n eigen gevoeligheden. En dus is elke aanpak anders. Het goede nieuws is dat weinig conflicten op het strijdtoneel uitgevochten geraken. Bijgevolg breekt er zo goed als altijd een ogenblik aan waarop gepraat wordt met één doel: de wapens voorgoed te laten zwijgen.

De Britse expert conflictbemiddeling en huidig nationaal veiligheidsadviseur voor het Verenigd Koninkrijk, Jonathan Powell, is ervan overtuigd dat elk conflict -hoe diepgeworteld ook- opgelost kan worden. Zelf onderhandelde Powell mee het Goedevrijdagakkoord dat een einde zou maken aan de 30 jaar durende burgeroorlog tussen katholieke en protestantse inwoners in Noord-Ierland.

Ook voormalig Fins president Martti Ahtisaari (1937-2023) én Nobelprijswinnaar voor de vrede (2008) was die mening toegedaan. "Vrede is een kwestie van goede wil. Alle conflicten kunnen opgelost worden. Er is geen excuus om te aanvaarden dat ze eeuwig blijven duren", stelde de Nobelprijswinnaar tijdens zijn overwinningstoespraak in Oslo.

Daar zijn wel leiders voor nodig die over een grote dosis moed beschikken en die bereid zijn om risico's te nemen. "Voor een politicus is onderhandelen over vrede immers veel moeilijker dan oorlog voeren. Vrede krijg je minder makkelijk verkocht aan je bevolking dan oorlog", aldus nog Powell in de podcast 'The Negotiators'. 

Om aartsvijanden aan de onderhandelingstafel te krijgen, geldt echter één belangrijke factor: het moment moet juist zitten. Zolang met geweld of een militair ingrijpen winst geboekt kan worden, is de kans op de start van (doeltreffende) onderhandelingen klein.

Als het momentum is aangebroken, is het van cruciaal belang voor het slagen van het vredesproces om de onderhandelingen grondig voor te bereiden.

Wie schuift er mee aan de onderhandelingstafel? Enkel de rivaliserende partijen? Eventuele bondgenoten? Donoren, die de uitvoering van een mogelijk akkoord mee zullen financieren? Het is belangrijk om met de juiste actoren samen te zitten. Hoe meer actoren, hoe lastiger de onderhandelingen. En uiteraard kan elke partij maar beter een sterk team samenstellen.

Ook van belang: wie wordt er ingeschakeld als (onafhankelijk) onderhandelaar of bemiddelaar? Daar kan een organisatie voor worden ingezet zoals de VN of de EU die een speciale gezant stuurt, een land (Noorwegen, Finland, Ierland zijn bijvoorbeeld landen actief in vredeswerk), een ngo of een onafhankelijk bureau. Op logistiek vlak zijn ook veiligheidsgaranties nodig, zodat de partijen veilig kunnen bijeenkomen, bij voorkeur op neutraal terrein.

Kortom: er moet heel wat voorbereid worden voor er daadwerkelijk aan tafel kan worden gegaan. Eens het zover is, wordt vaak in verschillende fasen gewerkt. In een eerste fase worden idealiter agendapunten behandeld die in iedereen z’n voordeel spelen. Denk aan urgente topics zoals het stoppen van geweld en het aanpakken van een humanitaire crisis. 

Dat kan door -al dan niet officiële- wapenstilstanden af te kondigen op bepaalde plaatsen, militair materieel terug te trekken, een humanitaire corridor toe te laten, een gevangenenruil af te spreken en noem maar op. De maatregelen zijn instrumenten waarmee een eerste vertrouwen gecreëerd kan worden tussen de strijdende partijen, wat essentieel is om verder overleg te kunnen plegen. 

Miriam Coronel-Ferrer is de eerste vrouwelijke onderhandelaar ter wereld die een finaal vredesakkoord wist te onderhandelen met een rebellengroep, het Moro Islamic Liberation Front (MILF) op de Filipijnen. Ze benadrukt in verschillende interviews dat er plaats moet zijn voor vrouwen aan de onderhandelingstafel, omdat ze een cruciale rol spelen in vredesprocessen en ze conflicten vanuit een ander perspectief bekijken.

Iets waar ook de eerste vrouwelijke president van Ierland, Mary Robinson, op blijft hameren. De voormalige presidente maakt vandaag deel uit van 'The Elders', een organisatie met "'een raad van wijzen' die is opgericht door apartheidsactivist, Zuid-Afrikaans president én Nobelprijswinnaar Nelson Mandela (1918-2013) om vrede, mensenrechten en de duurzaamheid van onze planeet te bevorderen.

"Vrouwen zouden verplicht aanwezig moeten zijn tijdens vredesonderhandelingen, zonder excuustruzen te zijn", benadrukte Robinson nog in een toespraak tijdens de Geneva Peace Week 2024.   

Vredesonderhandelaar Coronel-Ferrer beklemtoont ook dat een onderhandelaar altijd de mens moet blijven zien in de ander, die zijn eigen cultuur en (voor-)geschiedenis heeft. Toegepast op het Rusland-Oekraïne-conflict betekent dit dat je als onderhandelaar niet uit het oog mag verliezen dat Oekraïne een Sovjet-staat was voor het uiteenvallen van de Sovjet-Unie, samen met onder andere de Baltische Staten (Estland, Letland en Litouwen).

Doordat Oekraïne z’n onafhankelijkheid in 1991 uitriep, samen met andere voormalige Sovjet-staten, verloor Rusland een aanzienlijk deel van z’n grondgebied dat het jaar en dag controleerde en bestuurde. Een periode waaraan Poetin nog altijd met veel nostalgie terugdenkt. 

Tegelijk is het ook belangrijk, zegt Coronel-Ferrer, om dat verleden los te laten tijdens onderhandelingen. Je moet naar de toekomst kijken. Daarop ligt de focus. Ondanks de belangrijke rol die is weggelegd voor onderhandelaars was de Finse Nobelprijswinnaar Martti Ahtisaari van mening dat de strijdende partijen hun eigen verantwoordelijkheid moeten nemen en niet alle gewicht op de schouders van de onderhandelaars mogen leggen.

"Het is de taak van de onderhandelaar om de strijdende partijen te helpen moeilijke onderwerpen bespreekbaar te maken en hen de nodige duwtjes in de rug te geven tijdens het vredesproces", stelde Martti Ahtisaari, "maar enkel de partijen die het conflict gestart zijn kunnen het ook stoppen. Het is hun verantwoordelijkheid om vrede te sluiten."

Tijdens vredesonderhandelingen proberen onderhandelaars te achterhalen welke mogelijke achterliggende belangen er spelen bij de strijdende partijen. Ze moeten te weten komen op welke vlakken tegenstanders eventueel bereid zijn om toegevingen te doen. Daarnaast moeten ze ook rekening houden met hun rode lijnen.

Zo heeft president Poetin al meermaals duidelijk gemaakt dat een NAVO-lidmaatschap van Oekraïne onaanvaardbaar en dus onbespreekbaar is, terwijl dat lidmaatschap net zo hoog op de verlanglijst van de Oekraïense president Zelenski staat.

Eén ding is zeker: de strijdende partijen zullen sowieso water bij de wijn moeten doen. Iets waarop Kofi Annan (1938-2018), gewezen secretaris-generaal voor de VN en eveneens Nobelprijswinnaar voor de vrede, meermaals heeft gewezen. Al zullen zelfs de grootste toegevingen onvoldoende zijn om tot een solied vredesakkoord te komen. Er is immers ook nood aan ondersteuning vanuit de basis. Daarom is het erg belangrijk om je bevolking bij het vredesproces te betrekken.

In Kenia braken in 2007 rellen uit, nadat de uitslag van de presidentsverkiezingen betwist werd. De onrust mondde uit in dodelijk geweld. Een team, onder leiding van Kofi Annan, is toen -met succes- gaan onderhandelen. Hoewel op het hoogste niveau gepraat werd, werden er ook (informele) gesprekken gevoerd met personen die de bredere samenleving vertegenwoordigden. 

Zo kan ook gepraat worden met 'secundaire' leiders: personen zonder een of ander officieel mandaat, maar met hoog aanzien in een bepaalde sector. Op basisniveau kunnen academici, ngo’s, leden van burger- of vrouwenbewegingen bevraagd worden. Hoewel enkel het topniveau beslissingsbevoegdheid heeft en finaal de knopen doorhakt, zijn de andere niveaus op z'n minst even belangrijk in een vredesproces.

De bevolking kan noden hebben, die door de politieke elite niet meteen naar voren geschoven worden. Denk aan de vraag naar gerechtigheid, de nood aan rechten voor minderheden, meer veiligheid of steunpakketten voor kwetsbare personen. Humanitaire hulp, al dan niet onder militaire bescherming. Hoe meer inclusiviteit, hoe meer kans een vredesakkoord heeft om op termijn te slagen, omdat je akkoord, dankzij de inbreng van de samenleving, breder gedragen zal worden.

Ook bij de totstandkoming van het Goedevrijdagakkoord is telkens de achterban geraadpleegd. Het was dan ook essentieel om bevolkingsgroepen (de katholieken tegenover de protestanten) die tegenover elkaar waren komen te staan mee te betrekken in het vredesproces en hun zegen te krijgen, want een akkoord dat enkel overeind blijft op papier is een dood akkoord.

Toen het Goedevrijdagakkoord in 1998 onderhandeld was, betekende dit uiteraard een grote doorbraak. Alleen heeft het nog bijna 10 jaar geduurd vooraleer het effectief uitgevoerd is. Kortom: zelfs het beste vredesakkoord leidt niet tot vrede als het niet geïmplementeerd wordt. Dat benadrukte ook Kofi Annan, in een toespraak 1 jaar na het onderhandelde akkoord in Kenia. 

"Op een bepaalde manier is het onderhandelen en ondertekenen van een vredesakkoord het makkelijke deel", zegt Annan. "De uitvoering ervan is veel complexer en moeilijker. Hoe mooi de tekst van het akkoord ook is, het blijft een stuk papier, tenzij het wordt uitgevoerd."

Soms blijft een akkoord bewust vaag. Er is een en ander op papier gezet, maar over de verdere uitvoering moet opnieuw onderhandeld worden. Dat kan uiteraard weerom tot spanningen leiden. In het heropgeflakkerde conflict tussen Israël en Gaza is een stappenplan uitgewerkt. In een eerste fase werd een staakt-het-vuren overeengekomen in ruil voor de vrijlating van gijzelaars door Hamas en Palestijnse gevangenen door Israël. 

Die eerste woelige fase van 42 dagen is inmiddels afgelopen. Op papier tenminste. De onderhandelingen over de tweede fase, waarin nog uitwisselingen van (levende) gijzelaars zouden moeten plaatsvinden samen met een volledige terugtrekking van Israëlische troepen uit Gaza, zijn immers allesbehalve ver gevorderd.

Bovendien ziet Israël fase 1 het liefst verlengd worden, maar dat wil tegenstander Hamas niet. Vaagheid, onduidelijkheid of 'quick fixes' vormen geen sterke basis voor duurzame vrede.

Tijdens zijn eerste ambtstermijn wist de Amerikaanse president Trump het Doha-vredesakkoord (februari 2020) te laten onderhandelen met de taliban. De Verenigde Staten zouden hun troepen -en die van de westerse bondgenoten- binnen een bepaalde termijn terugtrekken uit Afghanistan.

Daartegenover stonden wel verschillende voorwaarden. Zo zouden de taliban onder meer moeten onderhandelen met de bestaande Afghaanse regering en geen onderdak en steun meer mogen bieden aan terreurgroeperingen zoals Al Qaeda en Islamitische Staat. 

Hoewel er lang niet aan die voorwaarden voldaan werd -zo werden onderhandelingen met de Afghaanse regering keer op keer uitgesteld en was het onwaarschijnlijk dat banden met de terreurgroeperingen volledig verbroken waren- zou onder president Biden uiteindelijk een volledige terugtrekking van de troepen plaatsvinden.

Ondanks dat dit gebeurde in uiterst chaotische en dramatische omstandigheden, kwam er op die manier wél een einde aan een bijna 18 jaar durende oorlog. 

Van actieve vrede in Afghanistan is echter geen sprake: enkel van passieve vrede. Afghaanse vrouwen hebben al hun verworven rechten kwijtgespeeld en zijn het slachtoffer van genderapartheid. Zweepslagen en publieke straffen zijn terug van weggeweest.

De armoede en honger in het land zijn erger dan ooit... maar officieel zwijgen de wapens in Afghanistan en is het internationale conflict begraven.