"Dood en leven zijn de elementen die mij constant voeden": grote expo Berlinde De Bruyckere opent in Brussel

‘Khorós', het Griekse woord voor 'koor': zo heet de overzichtstentoonstelling van Berlinde De Bruyckere, haar eerste in Brussel, waarin veel stemmen klinken. “Een koor bestaat niet uit 1 iemand, zoals ik ook niet 1 iemand ben. Ik ben geworden wie ik ben door al mijn inspiratiebronnen en door alle mensen die met mij samenwerken om die beelden te maken. Soms ben ik echt veeleisend voor mijn assistenten. Zij gaan mee in mijn verhaal en hun aanwezigheid is zichtbaar in die titel ‘Khorós’."  

Berlinde De Bruyckere (60) is een van de grootste hedendaagse kunstenaars van ons land, met internationale uitstraling. Ze maakt sculpturen, collages en tekeningen. 2 keer al was ze vertegenwoordigd op de Biënnale van Venetië, in 2013 met ‘Cripplewood’ in het Belgisch paviljoen en in 2024 met haar ‘City of refuge III’ in de kerk San Giorgio Maggiore. In eigen land waren er expo’s in het S.M.A.K., in Museum Hof van Busleyden in Mechelen, in combinatie met middeleeuwse ‘besloten hofjes’, in dialoog met Auguste Rodin in Bergen. Een overzichtstentoonstelling in Brussel was er tot nu toe nog niet.

Het was een moeilijke oefening om de kunstwerken juist geplaatst te krijgen in Bozar, de art-decoparel van architect Victor Horta, vertelt De Bruyckere. “Dit is een horizontaal gebouw, terwijl mijn werk vooral verticaal georiënteerd is”. Het werk waarmee de tentoonstelling begint én eindigt is ‘Lost I’, een paard dat hulpeloos aan één poot aan een galg hangt. Het rust op een metalen tafel van 4 ton zwaar. “Daar zijn ingenieurs aan te pas gekomen,” lacht De Bruyckere.

Het parcours van ‘Khorós’ voert je door 11 kleine en grotere zalen, waarbij de kunstwerken uitgekiend dialogeren met de ruimtes van Horta én baden in natuurlijk licht. “Mijn werken zijn gemaakt in daglicht om alle details goed te zien. Licht helpt ook om de zwaarte van de beelden te dragen. Als je deze zware beelden in een donkere scenografie zou tonen, zou dat onverdraaglijk zijn.”

Berlinde De Bruyckere duikt inderdaad diep in het lijden en de dood. Je wordt geconfronteerd met dode paarden, verwrongen lichamen of lichaamsdelen. Troost is er altijd: in Bozar is ook een van haar aartsengelen te zien, een grote staande figuur die in stilte over de bezoeker waakt.

Dood en leven zijn complementair, onverbrekelijk verbonden. En zo zit er ook levensvreugde in de kunst van Berlinde De Bruyckere. “Dat was altijd wel aanwezig, maar het werd nooit uitgelicht. Eros en thanatos (levenslust en dood) zijn elementen die mij constant voeden. Het zijn de grootste betekenissen in mijn werk, vaak zelfs in 1 werk tegelijk.” 

De ‘eros’ spat uit haar tekeningen waarbij bloemen veranderen in penissen en vagina’s. De sculptuur ‘Met tere huid’ lijkt een reusachtig vrouwelijk geslachtsorgaan. Inspiratie vond Berlinde De Bruyckere in India.  “De verering van Shiva in zoveel tempels, zoveel mensen samen, zoveel vreugde, waarbij ze melk gieten over een fallus-symbool … dat stond zover van de katholieke religie van mijn opvoeding,” herinnert De Bruyckere zich.  

Dialoog is het kernwoord van deze tentoonstelling. De Bruyckere laat haar eigen werken spreken met kunst van artiesten die ze bewondert. Salomé met het hoofd van Johannes de Doper op een bord, een schilderij van de oude meester Lucas Cranach, fotomateriaal van de Italiaanse schrijver en cineast Pier Paolo Pasolini, een wonderlijk middeleeuws ‘besloten hofje’ uit een klooster in Herentals.

In een van de zalen weerklinkt de diepe stem van de Amerikaanse zangeres Patti Smith. Ze leest een eigen gedicht voor, dat je in handgeschreven versie ook vindt in de catalogus. De Bruyckere noemt Patti Smith een voorbeeld, "een messenger". Het respect is wederzijds: Smith kent en bewondert het werk van de Belgische kunstenares; ze komt de tentoonstelling trouwens bezoeken de komende weken.

Nog een sparringpartner van de kunstenares is haar echtgenoot, Peter Buggenhout, met wie ze al decennia lang “een eindeloze dialoog voert in liefde en vertrouwen”. Buggenhout is ook beeldend kunstenaar; van hem is er een groot abstract werk met wit marmer te zien. Hetzelfde materiaal waarop Berlinde een dood veulen neervlijt.

Over materialen gesproken: Berlinde De Bruyckere staat bekend om haar hergebruik van 'gevonden voorwerpen' en materialen waar veel tijd doorheen is gevloeid.  “Alle objecten die ik vind zijn voor mij opgeladen met geschiedenis.” 

Oud behangpapier, bijvoorbeeld. “Als ik dat zie, dan gebeurt er iets in mijn hoofd. Ik heb dan een beeld van wie er allemaal in dat huis heeft gewoond, al die generaties en generaties die telkens lagen hebben toegevoegd. Alsof het papier al die energie heeft opgezogen. Dat zet er mij toe aan om er iets nieuws mee te doen, maar ook om de gelaagdheid te tonen.” 

De Bruyckere transformeert dierenhuiden, dekens, papier, textiel. In enkele nieuwe werken heeft ze religieuze stoffen verwerkt, zoals oude kazuifels. Ook hout is alomtegenwoordig. Stammen, takken, stronken worden verweven met andere materialen. Heel opmerkelijk is ‘San Sebastian’, een reusachtige stam waar scherpe punten uitsteken. “Op schilderijen staat Sint-Sebastiaan vaak vastgebonden aan een boom. Hier wordt hij de boom.” De kunstenares zag de dode stam in een veld in Frankrijk en maakte daar al de eerste afgietsels.

Of neem ‘Arcangelo III’, een aartsengel die op de toppen van de tenen balanceert. Vorig jaar stond hij (of zij?) op een andere sokkel in Venetië. Nu staat de engel op eeuwenoud hout, dat recent is gevonden in een ‘motte’, een oude gracht, in Gent.  

Het oudste stuk van de tentoonstelling is ‘Fran Dics’ uit 2001. Een vrouw die het hoofd gebogen houdt en overwoekerd lijkt door paardenhaar. “Ik schrok toen ik het beeld na vele jaren weer zag. Het is ook op een andere manier gemaakt. Ik heb de potten hete was toen gewoon over haar uitgegoten. In welke gemoedstoestand ik toen was, weet ik niet meer. Het is een rauw beeld, maar ze is een oerkracht. Bijna zoals dat vruchtbaarheidsbeeld ‘Venus van Willendorf’."   

De tentoonstelling 'Khorós' neemt je mee op ontdekkingstocht door het werk van De Bruyckere. “Je vindt er alle gevoelswerelden, alles waar ik het over wil hebben, alles wat ik wil meegeven,” klinkt het genereus.