IN KAART: Na 3 jaar oorlog bezet Rusland een vijfde van Oekraïne, dit is de situatie aan het front

Een terugblik op de Russische opmars in Oekraïne kan eigenlijk niet beginnen op 24 februari 2022, de start van de grootschalige Russische invasie. Want ook voor die datum hadden Rusland en pro-Russische rebellen al een deel van Oekraïne onder controle. Daarvoor moeten we terug naar 2014.

Als reactie op de Maidanrevolutie en de verdrijving van de pro-Russische Oekraïense president Viktor Janoekovitsj bezetten Russische militairen (zonder kentekens op hun uniformen, de zogenoemde 'groene mannen') begin 2014 het schiereiland de Krim. Na een schijnreferendum en het uitroepen van de onafhankelijkheid van de Krim ten opzichte van Oekraïne, annexeert Rusland het schiereiland op 18 maart 2014. 

Ongeveer tegelijkertijd met de bezetting van de Krim steunt Rusland ook een offensief van pro-Russische separatistische rebellen in de Donbas, de regio in het oosten van Oekraïne die de provincies Loegansk en Donetsk omvat en waar veel Russisch-sprekenden wonen.

Al vrij snel roepen de pro-Russische rebellen het door hen veroverde gebied uit tot de Volksrepubliek Loegansk en de Volksrepubliek Donetsk. Maar de strijd woedt hevig en Oekraïens grondgebied verschuift in de loop van dat jaar geregeld van kamp. Zo veroveren de pro-Russische rebellen onder meer (delen van) de steden Sloviansk, Kramatorsk en Marioepol in Donetsk, maar kan het Oekraïense leger die later heroveren.

De oorlog in het oosten van Oekraïne is in feite nooit gestopt en is, ondanks 2 bestanden (de Minsk-akkoorden), 8 jaar blijven sluimeren, tot aan de start van de grootschalige Russische invasie. Tegen die tijd omvatten de zogenoemde Volksrepublieken Loegansk en Donetsk ongeveer een derde van de gelijknamige provincies.

Op 24 februari 2022 valt Rusland in alle vroegte Oekraïne binnen, de start van de grootschalige invasie, in Rusland "speciale militaire operatie" genoemd. Een combinatie van luchtaanvallen en een grondoffensief. Het doel: de Russische president Vladimir Poetin wil de Oekraïense president Volodimir Zelenski omverwerpen en een Russisch-gezind regime installeren in Kiev. Officieel heet het dat hij Oekraïne wil "demilitariseren en denazificeren".

Poetin en met hem veel waarnemers hadden verwacht dat die klus snel geklaard zou zijn, maar tot ieders verbazing gebeurt dat niet. Het Oekraïense verzet blijkt taaier dan verwacht en Zelenski is na een blitzoffensief nog altijd aan de macht.

Het Russische leger slaagt er in enkele weken wel in om een aanzienlijk deel van Oekraïne in te nemen. Vanuit het noorden (Wit-Rusland) wordt een deel van de provincie Kiev bezet (inclusief de kerncentrale van Tsjernobyl), tot aan de buitenwijken van de hoofdstad Kiev. Ook een deel van de aangrenzende provincie Tsjernihiv valt in Russische handen.

Meer naar het noordoosten verovert Rusland ook delen van de provincies Soemy en Charkiv. Opvallend: in de 4 genoemde provincies (Kiev, Tsjernihiv, Soemy en Charkiv) slaagt Rusland er ondanks hevige bombardementen niet in om de gelijknamige hoofdsteden te veroveren.

In het oosten rukken Russische troepen verder op vanuit het al in 2014 bezette gedeelte van de provincies Loegansk en Donetsk. Rusland slaagt er al gauw in om een groter deel van die 2 provincies in te nemen, vooral in Loegansk.

In het zuiden ten slotte opent Rusland een front vanuit de geannexeerde Krim en het zuidwesten van Rusland en kan het een groot deel van de provincie Zaporizja innemen (inclusief de kerncentrale van Zaporizja in de stad Enerhodar), zowat de hele provincie Cherson en een klein deel van de provincie Mykolaiv.

Het Russische leger trekt zich begin april 2022 volledig terug uit het noorden van Oekraïne, officieel omdat het zich voortaan wil focussen op het "belangrijkste doel" van de oorlog, de "bevrijding" van de Donbas. Maar allicht was het Oekraïense verzet in en rond de hoofdstad en in de rest van het noorden gewoon te sterk.

De provincies Kiev, Tsjernihiv en Soemy komen weer volledig in Oekraïense handen en Oekraïne controleert ook weer de kerncentrale van Tsjernobyl. Na de Russische terugtrekking blijkt op sommige plaatsen hoe wreed de Russen zich hebben gedragen. De straten van Boetsja, een voorstad van Kiev, liggen bezaaid met lijken. Niet alleen 'gewone' oorlogsslachtoffers, maar duidelijk ook slachtoffers van standrechtelijke executies. Oekraïne spreekt van overduidelijke oorlogsmisdaden.

Intussen verovert Rusland wel terrein in de Donbas. Na maandenlange gevechten valt de zo goed als verwoeste havenstad Marioepol op 16 mei 2022 in Russische handen. Tegen eind juni, begin juli beweert Rusland dat het zowat heel de provincie Loegansk heeft veroverd en zowat 55 procent van Donetsk.

Maar het Russische leger krijgt ook klappen. Eind augustus 2022 begint Oekraïne aan een tegenoffensief in het oosten en zuiden van het land. In het oosten slaagt het erin om de provincie Charkiv bijna volledig te heroveren. Ook sommige plaatsen in de provincies Donetsk (zoals Lyman) en Loegansk komen weer in Oekraïense handen.

Rusland reageert op 30 september met de omstreden annexatie van de provincies Donetsk, Loegansk, Zaporizja en Cherson, hoewel die niet allemaal volledig bezet zijn. Rusland beschouwt de 4 provincies niettemin voortaan als Russische deelrepublieken. De internationale gemeenschap erkent de annexatie niet en beschouwt de geannexeerde gebieden nog altijd als een deel van Oekraïne.

In november 2022 valt ook de stad Cherson weer in Oekraïense handen, in de gelijknamige provincie in het zuiden van het land. Het Russische leger trekt zich terug op de oostelijke oever van de Dnjepr, die de provincie in 2 delen verdeelt. Naast de stad herovert Oekraïne ook de rest van de provincie ten westen van de Dnjepr, net als het kleine door Rusland bezette gedeelte van de provincie Mykolaiv. Rusland blijft wel het deel van de provincie Cherson ten oosten van de rivier bezetten.

Na het Oekraïense tegenoffensief eind 2022 verschuift de frontlijn gedurende meer dan een jaar nauwelijks. Rusland slaagt er in mei 2023 wel in om Bachmoet in de provincie Donetsk te veroveren. In juni 2023 start het Oekraïense leger een nieuw tegenoffensief, maar anders dan in 2022 wordt dat een grote flop. De tweede helft van 2023 staat in het teken van de patstelling.

In 2024 weet Rusland weer wat winnen is. In de loop van dat jaar verovert het verschillende dorpen en gemeenten in de Donbas. In februari valt Avdiivka, de eerste overwinning in meer dan een half jaar, sinds de val van Bachmoet. Daarna volgen nog onder meer Otsjeretyne, Soledar, Andriivka, Njoe-Jork, Voehledar, Hrodivka en meer recent Koerachove en Toretsk. De belangrijke stad Pokrovsk komt stilaan in het vizier.

Rusland verovert in de loop van 2024 en begin 2025 ook enkele tientallen dorpen in het oosten van de provincie Charkiv, vooral in de omgeving van de stad Koepjansk. Ook een klein deel van het noorden van de provincie wordt sinds mei 2024 weer door Rusland bezet.

Oekraïne van zijn kant verrast Rusland én zijn eigen bondgenoten met een tegenoffensief op Russisch grondgebied. In augustus 2024 vallen Oekraïense troepen vanuit de provincie Soemy de Russische provincie Koersk binnen. Ze rukken zo'n 30 kilometer op en na 2 weken claimt Oekraïne meer dan 1.200 vierkante kilometer en bijna 100 dorpen te hebben veroverd.

Tegen oktober stokt de opmars. Rusland begint tegen die tijd aan een tegenoffensief. Intussen heeft het Russische leger meer dan de helft van het door Oekraïne bezette grondgebied in Koersk weer in handen.

Vandaag bezet Rusland zo'n 20 procent van Oekraïne. De huidige frontlijn strekt zich uit van het noordoosten van de provincie Charkiv tot het uiterste westen van de provincie Cherson, over een afstand van bijna 1.000 kilometer.

Hoewel een Russische delegatie deze week voor het eerst sinds de start van de grootschalige invasie rond de tafel zat met een Amerikaanse delegatie en het er alle schijn van heeft dat de 2 landen vredesgesprekken zullen opstarten, twijfelt geen enkele waarnemer eraan dat Rusland in tussentijd doorgaat met de strijd op het terrein.

Het belangrijkste doel is om na Loegansk ook de provincie Donetsk volledig onder controle te krijgen, met de belangrijke steden Pokrovsk, Kramatorsk en Slovjansk, nu nog allemaal in Oekraïense handen. Als het daar in slaagt, bezet Rusland de hele Donbas.

Maar Rusland betaalt een hoge prijs voor de terreinwinst. Oekraïne slaagt erin om het Russische leger zware verliezen toe te brengen, die het Russische offensief vertragen. Hoewel het Russische leger sinds eind maart, begin april 2022 nooit sneller is gevorderd dan nu, zou het aan het huidige tempo toch nog zeker 1 tot 2 jaar nodig hebben om de hele provincie Donetsk te veroveren.

Intussen blijft het Russische leger ook Oekraïense steden ver van de frontlijn bestoken met vernietigende glijbommen, raketten en drones, tot in het westen aan de Poolse grens. Zoals het dat de voorbije 3 jaar geregeld gedaan heeft. Rusland heeft het daarbij in het bijzonder gemunt op de Oekraïense energiesector. Door soms honderdduizenden Oekraïners in de kou te zetten, hoopt Rusland het moreel van het leger en de bevolking te breken.

Of er dit jaar nog een echt vredesakkoord komt in Oekraïne en hoe dat eruit zal zien, weet niemand. Zelenski niet, Poetin niet, de Europese bondgenoten van Oekraïne niet en volgens sommigen zelfs de Amerikaanse president Donald Trump niet, de initiatiefnemer van de onderhandelingen met Rusland.

Uitspraken van Trump, zijn ministers en gezanten doen wel veel vragen rijzen. Zo stelt de Amerikaanse regering nog voor er sprake is van echte onderhandelingen dat Oekraïne een deel van zijn grondgebied aan Rusland zal moeten afstaan, voorgoed of op zijn minst tijdelijk.

Maar om welke gebieden zal het dan gaan? Het deel dat Rusland momenteel bezet of de 4 volledige provincies die het eind 2022 heeft geannexeerd? Want dat is een pak meer. En wat met het kleine bezette gedeelte van de provincie Charkiv? Krijgt Oekraïne dat gebied wel terug? 

De Oekraïense president Zelenski hoopt dat Rusland (een deel van) het bezette grondgebied zal teruggeven, in ruil voor het door Oekraïne bezette deel van Koersk. Maar Rusland noemt dat onzin en onmogelijk.

Zelenski noemt 2025 "het jaar van de vrede". Maar of de onderhandelingen tot een echte duurzame vrede zullen leiden, met de door Oekraïne en Europa vereiste veiligheidsgaranties, is op dit moment niet te voorspellen. Hoeveel grondgebied Oekraïne ergens in de loop van 2025 tijdelijk of definitief kwijt zal zijn, evenmin.