Meer betaalbare plaatsen en meer personeel: minister Gennez stelt hervormingsplan kinderopvang voor

Als je vandaag zwanger wordt, dan kan je best meteen op zoek naar een kinderopvang. De plaatsen in de kinderopvang zijn schaars en personeel om voor de baby's en peuters te zorgen, is er te weinig. Vooral de zware arbeidsomstandigheden en de slechte verloning schrikken potentiële kindbegeleiders af.

Om aan de noden van ouders, kinderen en personeel te voldoen, stelde de vorige Vlaamse minister van Welzijn, Hilde Crevits, eind 2022 een groep samen om na te denken over hoe de kinderopvang er in de toekomst moet uitzien. Die 'toekomstgroep' bestond uit experten, ervaringsdeskundigen en beleidsmedewerkers.

In het voorjaar van 2024 presenteerden zij hun rapport. Dat is de basis voor het nieuwe plan van huidig Vlaams minister van Welzijn Caroline Gennez (Vooruit). Dit jaar en ook in 2026 en 2027 wordt er 100 miljoen extra geïnvesteerd, in 2028 wordt dat bedrag opgetrokken naar 150 miljoen en vanaf 2029 gaat het over 200 miljoen extra. Met dat geld wil de minister inzetten op de 3 P's: plaats, personeel en prijs.

Momenteel zijn er in Vlaanderen en Brussel zo'n 93.260 plaatsen voor baby's en peuters. Dat is niet voldoende om aan de vraag te voldoen. En dat is belangrijk, want als ouders geen opvang hebben, kunnen ze niet werken of geen opleiding volgen. De 'toekomstgroep' berekende dat er tegen 2034 zo'n 29.000 extra plaatsen nodig zullen zijn om 80 procent van de bevolking aan het werk te krijgen.

Het nieuwe plan voorziet 100 miljoen euro om extra plaatsen te creëren. Dat geld gaat naar de lokale besturen en wordt verdeeld naargelang de nood. Tot nu toe moesten lokale besturen binnen het jaar kunnen aantonen dat er met het geld nieuwe plekken werden bijgemaakt. Die voorwaarde was voor veel steden en gemeenten onhaalbaar waardoor er helemaal geen crèches werden gebouwd. Het nieuwe plan geeft de besturen zo'n 5 jaar de tijd.

10 van de 100 miljoen zal gaan naar innovatieve projecten zoals bedrijfscrèches en de projecten van de zogenoemde 'doorgaande lijn', waarbij een kinderopvanginitiatief en een kleuterschool samenwerken.

Jochen Devlieghere, expert kinderopvang van de Universiteit Gent, is voorzichtig enthousiast. "Het is de eerste keer dat er zo'n focus is op infrastructuur en dat is een goede zaak. Veel grote spelers, zoals Helan Kinderopvang, klagen al langer dat het niet haalbaar is om binnen de termijn van een jaar een nieuw kinderopvanginitiatief op poten te zetten. Dat ze nu langer de tijd krijgen is absoluut een goede zaak."

De sector kampt ook al jaren met een tekort aan personeel. Eind december stond het aantal openstaande vacatures voor de job van kinderbegeleider op 733. Dat aantal is al jaren erg hoog. Sinds 2021 is kindbegeleider een knelpuntberoep.

Eén van de grote problemen is het aantal kinderen per begeleider. Dat ligt volgens de kindbegeleiders en de experten veel te hoog. De vorige regering besliste al dat het aantal kinderen per begeleider, de zogenaamde 'kindratio', naar beneden moet tegen 2027. Dan mogen er maximaal 5 baby's per begeleider zijn. Bij de peuters, vanaf één jaar oud, moet er 1 begeleider zijn per 8 kinderen. In verticale groepen, waar baby's en peuters samenzitten, moeten we naar een ratio van 1 begeleider voor 7 kinderen. Volgens minister Gennez zitten we momenteel op 'koers' om dat doel te halen.

Expert kinderopvang Jochen Devlieghere ziet nog twee punten die het moeilijk maken om personeel te vinden of te houden: de lage verloning en het gebrek aan doorgroeimogelijkheden. 

Minister Gennez wil de job opnieuw aantrekkelijker maken door onder andere de lonen te herbekijken: "Uiteraard moeten we ervoor zorgen dat onze kinderbegeleiders ook goed verloond worden. Het kan niet dat iemand die dezelfde job doet in de kleuterklas beter betaald wordt dan iemand in de crèche." Hoe hoog die loonsverhoging zou zijn, staat nog niet beschreven in het plan. 

De minister zal ook een plan uitwerken waarbij mensen zonder gepast diploma, zij-instromers, meteen kunnen starten als kindbegeleider in de kinderopvang en al doende de vereiste kwalificatie kunnen halen.

Om kindbegeleiders ook meer doorgroeimogelijkheden te geven, komt er vanaf 2027 een graduaatsopleiding kindbegeleider. Minister Gennez: "We denken dat het belangrijk is dat kindbegeleiders zich kunnen ontwikkelen doorheen de loopbaan. Nu is het een vrij vlakke loopbaan. We bieden ze op deze manier de mogelijkheid om zich te vervolmaken, zodat ze misschien coördinator kunnen worden of pedagogische coach. Dat is alleen maar bevorderlijk voor de kwaliteit van onze kinderopvang." De opleiding was één van de aanbevelingen van de "toekomstgroep". 

Binnen de gezinsopvang, de onthaalouders dus, zullen er opnieuw meer mensen kunnen intekenen op het werknemersstatuut. Via dat statuut krijgen ze  maand elk een vast inkomen en zal hun inkomen dus niet meer afhankelijk zijn van het aantal kinderen dat ze opvangen. Ze krijgen ook meer sociale rechten. Momenteel werken al iets meer dan 600 onthaalouders op deze manier. Samenwerkende onthaalouders zullen ondersteund worden om over te schakelen naar het statuut van inkomensgerelateerde groepsopvang.

In het nieuwe plan kiest de regering er duidelijk voor om in te zetten op inkomensgerelateerde plaatsen. Dat zijn plaatsen waar ouders betalen naargelang hun inkomen. Momenteel zijn iets meer dan 82,4% van de plaatsen inkomensgerelateerd. Minister Gennez wil dat aantal nu uitbreiden. Over hoeveel extra plaatsen het zal gaan is nog niet duidelijk.

Maar inkomensgerelateerde plaatsen kosten geld. Daarom kijkt Gennez naar de ouderbijdrage. Die wil ze grondig hervormen.

Minister Gennez: "De ouderbijdrage wordt vereenvoudigd, rechtvaardiger en transparanter gemaakt. Daarbij wordt het verruimd inkomensbegrip het uitgangspunt en wordt er dus ook gekeken naar de roerende inkomsten zoals dividenden. We gaan hiervoor in overleg met de federale overheid. Deze hervorming gebeurt geleidelijk."

De keuzes in het hervormingsplan sluiten volgens Jochen Devlieghere, expert kinderopvang aan de UGent, goed aan bij de adviezen van de "toekomstgroep" kinderopvang: "Dat is belangrijk, omdat die adviezen voor een groot deel gedragen worden door de sector."

Maar volgens Devlieghere zijn de maatregelen die meer personeel naar de sector moeten halen, de achilleshiel van het nieuwe plan. Volgens hem is het plan nog te vaag over de hogere verloning en zullen de doorgroeimogelijkheden, ondanks de oprichting van een graduaat, te beperkt blijven.  Hij ziet dan ook een oplossing in een eengemaakt systeem tussen kinderopvang en het kleuteronderwijs.

Sinds januari 2022 lopen in Vlaanderen en Brussel al zo'n twaalf proefprojecten waar kinderopvang en kleuterschool naadloos in elkaar overlopen. De projecten van de zogenoemde 'doorgaande lijn'. In de loop van dit jaar zullen die geëvalueerd worden, maar Devlieghere vindt dat het tijd is om uit de proeffase te stappen en werk te maken van een grondige hervorming voor alle 0 tot 6-jarigen.

"Wij zijn in Vlaanderen één van de weinige regio's met een heel sterk gesplitst systeem: een andere ratio, andere professionals, een andere omgeving. We zien eigenlijk dat door het samenbrengen van kinderopvang en kleuterschool er heel wat problemen binnen de twee sectoren opgelost geraken. Die oefening zouden de departementen Onderwijs en Welzijn echt nu moeten maken om te kijken waar we over 10 jaar willen staan met de educatie van onze 0- tot 6-jarigen. Dat mis ik wel in het plan, maar ook in andere keuzes die de Vlaamse regering maakt."