"Alcoholproblemen zitten in mijn familie": hoe bepalend zijn genen bij een verslaving, zoals die van Vera (63)?

De vader van Vera was een thuiswever. Een job die van thuis werd opgelegd, maar die de vader van Vera echt niet gelukkig maakte. Zo erg zelfs dat hij overmatig alcohol begon te drinken. 

Vera herinnert zich als oudste van 4 kinderen niet anders dan dat haar vader dronken was. "Hij zei ons vaak dat we een pintje voor hem uit de kelder moesten gaan halen omdat hij niet meer uit de zetel wilde. Als kind besef je nog niet goed wat dat betekent." 

Rond haar 7e verandert dat. "Wij moesten als kinderen meewerken in de weverij omdat papa vastzat in de vicieuze cirkel van drinken en slapen. Toen had ik door dat er een probleem was, maar in die tijd werd dat doodgezwegen." 

Heel haar jeugd leeft Vera in die situatie en haar vader blijft drinken tot zijn 58e. Dan loopt er iets mis en moet hij naar het ziekenhuis. De gebeurtenis laat zo een indruk na dat Vera en haar broers en zussen zweren dat ze nooit hetzelfde aan de hand zullen hebben. 

Toch raakt Vera rond haar 40e verzeild in een alcoholverslaving. "Een combinatie van onverwerkte zaken uit mijn jeugd en genetica. De alcoholproblematiek zit echt in de familie. 2 zussen van mijn vader hebben bijvoorbeeld ook een verslaving gehad." 

In de tweede aflevering van 'Voorbij de schaamte' en tijdens haar gesprek met VRT NWS benadrukt Vera vaak het genetische aspect van alcoholmisbruik. 

"Het risico op alcoholverslaving kan voor ongeveer 50 procent verklaard worden uit erfelijke factoren", zegt ook verslavingsexpert professor Geert Dom. "Concreet wil dat zeggen dat als jouw eeneiige tweelingzus een alcoholprobleem heeft, jouw risico om dat ook te hebben 1 op de 2 is."

Het is niet zo dat er 1 verslavingsgen is. Wel zijn er verschillende componenten, die genetisch worden doorgegeven, verantwoordelijk voor die 50 procent.

Dom geeft enkele voorbeelden. "Je metabolisme bepaalt hoe snel je alcohol verwerkt. Gebeurt dat snel en zonder kater, ga je makkelijker naar alcohol grijpen." 

Iets wat Vera herkent. "Toen ik veel dronk, omringde ik me ook veel meer met vriendinnen die zelf veel dronken. Ik merkte al snel dat ik nóg meer kon drinken. Ik stond ermee op en ging ermee slapen."  

Ook is je beloningscircuit genetisch bepaald. Als je minder dopamine aanmaakt, zal je het effect van alcohol meer opzoeken. Bijkomend is er een club genen verantwoordelijk voor hoe je omgaat met stress. "En er zijn genen die jouw persoonlijkheid bepalen. Als je impulsiever bent en je minder zelfcontrole hebt, is de kans kleiner dat je alcohol zal afwijzen."   

Daarnaast is het ook genetisch bepaald hoe vatbaar je bent voor andere psychiatrische stoornissen. "We zien dat ongeveer 50 to 60 procent van mensen met psychiatrische problemen - zoals ADHD, depressie of psychose - een verslavingsproblematiek heeft." 

"Dat zijn enkele van de grote groepen genetische kwetsbaarheden bij elkaar geteld. En als je dus de pech hebt van die verschillende dingen bij elkaar te hebben, groeit je risico op een alcoholverslaving."

Zowel Dom als psychiater Eva Debusscher willen benadrukken dat er nog andere factoren zijn die het risico op verslaving mee bepalen. "Er is nog altijd 1 kans op de 2 dat je het níét krijgt. Veel heeft te maken met hoe je opgevoed bent en welke stressfactoren je tijdens je jeugd kreeg te verwerken", zegt Debusscher. 

Het is zo dat Vera de impact van de genetica probeerde in te perken. "Ik heb mijn kinderen een opvoeding gegeven zonder hen bloot te stellen aan overmatig alcoholgebruik. Ik hoopte op die manier de cirkel te doorbreken." 

Toen haar kinderen ouder waren, werd ze toch afhankelijk van alcohol. "Terwijl ze zelf dacht dat haar traumatische jeugd haar zou beschermen tegen alcohol. Dat toont dat er meer meespeelt. Het is een combinatie van omgeving, genetische kwetsbaarheid en ook eigen ervaringen later in het leven", legt Debusscher uit. 

"Ook later in je leven kan je je levensstijl aanpassen waardoor je het tij kan keren", gelooft Dom. Dat heeft Vera bewezen. Ze is al enkele jaren nuchter. "Ik hoop nu een voorbeeld te zijn voor mijn kleinkinderen en blijf erover praten met mijn kinderen." 

Het is mogelijk om de genetische kwetsbaarheid binnen de perken te houden. Is er ook een manier om dat preventief aan te pakken bij jongeren? Volgens verschillende studies wel en kan er op jonge leeftijd al ingespeeld worden op risicofactoren. 

Studies met kinderen uit Canada, Australië, het Verenigd Koninkrijk en Nederland, tonen dat jongeren die impulsief zijn, vatbaar zijn voor stress of een hoge tolerantie voor alcohol hebben, sneller problematisch alcohol zullen gebruiken. 

"Met behulp van een vragenlijst werden degenen die het hoogst scoorden op die genetische factoren eruit gefilterd en kregen zij tools en sessies om er beter mee om te gaan", legt Dom uit. Het gevolg? Hun risico op problematisch alcoholgebruik was een aantal jaar na de interventie veel kleiner. 

Dom hamert erop dat onze overheid meer moet inzetten op soortgelijke acties. "Dat is effectiever dan verslaafden op latere leeftijd behandelen." 

"Een vragenlijst afnemen is heel weinig werk. Het is wel een investering om leerkrachten opleidingen te geven om die jongeren te helpen, maar in mijn ogen heeft dat wel meer kans op succes dan hoe we het nu aanpakken. Hopelijk doen de getuigenissen uit 'Voorbij de schaamte' dat inzien", sluit Dom af.