Drugsoverlast in Brussel: welke rol spelen de druggebruikers hierin en in hoeverre zijn zij mee verantwoordelijk?

Vorig jaar waren er in Brussel 92 schietincidenten, waarvan de meeste incidenten met drugs te maken hadden. De tol was zwaar: 9 dodelijke slachtoffers en 48 gewonden. Dit jaar zitten we al aan 11 schietincidenten met 2 doden en 4 gewonden, en februari is nog niet eens voorbij. Het Brussels Gewest heeft intussen al 17 hotspots aangeduid waar prioritair wordt ingezet op veiligheid in de strijd tegen drugsgeweld. 

Echt veel resultaat lijkt dat nog niet te boeken. Getuige de verschillende schietincidenten van de voorbije weken in Anderlecht, onder meer aan de metrostations Clemenceau en Sint-Guido. Minister van Binnenlandse Zaken Bernard Quintin (MR) had het gisteren over een veelkoppig monster dat moet worden bestreden, en voegde eraan toe dat dit een werk van lange adem zou worden.

Hoe kan je die drugsoverlast effectief aanpakken? "Dat is niet gemakkelijk, want het is een complexe problematiek", zegt criminoloog Steven Debbaut (VUB). "Het is een zwarte markt waarin veel geld omgaat." Debbaut heeft het over een omzet van 10 miljard euro per jaar, alleen al voor de cocaïnemarkt. Dat geeft stof tot nadenken.

De drugsmarkt is aanbodgedreven. "Omwille van winstbejag gaan criminele groepen op zoek naar nieuwe doelgroepen", duidt Katleen Peleman van het Vlaams expertisecentrum Alcohol en andere Drugs (VAD). Maar wie zijn die doelgroepen die zich laten verleiden door die drugs? 

Druggebruik en verslavingsproblematiek zijn erg zichtbaar in Brussel. Verslaafden die crack roken in de inkomhal van een gebouw of in de metrostations: wie al eens in de hoofdstad komt, heeft het ongetwijfeld al gezien. Vaak gaat het om mensen zonder dak boven hun hoofd die blijkbaar soelaas zoeken in een roes.

"Zowat 50 procent van de mensen waarmee wij werken, zijn druggebruiker", zegt Bruno Valkeneers van vzw Transit, dat die gebruikers naar een drugsvrij leven begeleidt . "Zij gebruiken het vaakst crack. Op de 2e plaats staat alcohol, op de 3e plaats heroïne."

Volgens Valkeneers kan je hier spreken over een echte sociale crisis: mensen die dakloos zijn, alleenstaande asielzoekers die geen opvang hebben, kwetsbare jongeren. "Sommige dealers beschouwen die mensen als doelgroep", zegt Valkeneers. "Maar ons publiek vertegenwoordigt hoogstens 10 procent van het aantal drugsgebruikers." 

"Er zijn verschillende doelgroepen", weet Katleen Peleman (VAD). "Je hebt uiteraard mensen in de marge van de samenleving en de mensen zonder papieren die wegvluchten in drugs. Daarnaast ligt het uitgaansleven vaak aan de basis van het experimenteren met illegale drugs en wordt veel gebruikt in een prestatiegedreven professionele context met een hoge druk."

En laten we ook de zogenoemde yogasnuivers niet vergeten: mensen die gezond leven, maar zich tijdens het weekend te buiten gaan aan zogenoemde partydrugs. 

"Het is nooit één verhaal", zegt Peleman. "Degene die drugs gebruikt, kan een dakloze aan het station zijn, maar ook je eigen zoon of vriendin." En als we het over een verslavingsproblematiek hebben, kan je volgens haar niet zomaar zeggen 'hou ermee op'.

Net omdat de groep gebruikers erg divers is, moet je ook de aanpak diversifiëren. "Wij kijken vooral naar de mensen die problemen veroorzaken in de openbare ruimte", zegt Eric Vandezande, woordvoerder van het burgercollectief '40 Comités'. "Ik heb het dan vooral over verslaafden die zich agressief gedragen omdat ze onder invloed zijn en over de bendeoorlogen waarbij drugshandelaars hun terrein afbakenen."

"Ons grootste probleem is het geweld in de openbare ruimte. De advocaat die zijn drugs komt kopen en ze nadien in zijn loft gebruikt, heeft minder gevolgen voor ons dagelijkse leven." Al moet Vandezande toegeven dat ook de advocaat het systeem mee in stand houdt.

In elk geval heeft minister van Binnenlandse Zaken Bernard Quintin nu al een versterking van de gerechtelijke politie aangekondigd. "Repressiever optreden tegen dealers is absoluut nodig", zegt Katleen Peleman van het Vlaams expertisecentrum Alcohol en andere Drugs. "Maar waartoe dienen sancties voor mensen die drugs gebruiken, zoals ook in het regeerakkoord staat?" 

"Hoe dan ook is het belangrijk dat je een verschil maakt tussen de drugsgerelateerde criminaliteit en de problematiek van de gebruikers", duidt Bram Van de Putte van straathoekwerkersorganisatie Diogenes. "Ik begrijp dat dit voor buurtbewoners niet gemakkelijk is, want zij worden met de overlast geconfronteerd."

"Er zijn onvoldoende middelen om drugsverslaafden te helpen", waarschuwt Bruno Valkeneers (vzw Transit). "Er moet huisvesting komen voor mensen die nu nog op straat leven, en er moeten meer middelen worden voorzien voor afkickbehandelingen in ziekenhuizen en voor zorg na het afkicken."

"De eerstelijnsdiensten zitten vol", illustreert Bram Van de Putte (vzw Diogenes). "Een drugsverslaafde die je eindelijk hebt overtuigd om aan een afkickkuur te beginnen, krijgt in het ziekenhuis soms te horen dat hij nog 8 maanden geduld moet oefenen. Zo iemand zie je natuurlijk nooit meer terug."

Van de Putte pleit er ook voor om meer kleine gebruikersruimtes in te richten. Nu bestaat er in Brussel maar één gebruikersruimte. "Die dient absoluut niet om druggebruik te promoten en heeft niet tot meer drugsgebruik geleid. Verslaafden krijgen er wel de gelegenheid om op een veilige manier drugs te gebruiken of om in contact te komen met een sociaal werker of een dokter."

Dan heb je ook nog projecten als 'Sublink' van onder meer het Brussels Gewest, de MIVB en organisaties als Diogenes en Transit, waarbij drugsverslaafden in de metro naar de hulpverlening worden toegeleid. "Grosso modo blijft het Brussels Gewest de grote afwezige", zegt Eric Vandezande. "Brussel zit in een crisis en er is geen regering. Dat helpt echt niet."   

De moeilijkste doelgroep vormen zij die thuis gebruiken en wier druggebruik niet noodzakelijk - of nog niet - problematisch is. "Die zijn meestal erg moeilijk bereikbaar omdat ze vaak met niemand over hun gebruik praten", legt Bruno Valkeneers uit. "Op school kunnen ze er niet over praten omdat ze dan riskeren van school te worden gestuurd. Met hun ouders praten is ook al moeilijk omdat het onderwerp voor ouders soms gewoon onbespreekbaar is."

"We moeten pragmatisch met deze problematiek leren omgaan en er op een wetenschappelijke manier over praten", aldus Valkeniers. "Ook de ouders. Je moet dat niet beschouwen als een aanmoediging om drugs te gebruiken, maar als een vorm van opvoeding. Door er op tijd over te praten kan je mensen ook informeren dat drugs gebruiken risico's inhoudt."

"Wij vinden preventie erg belangrijk", zegt Katleen Peleman (VAD). "Je moet daarbij selectief werken, naargelang van de doelgroep die je wil bereiken. Algemene tv-spots werken niet: ze vinden bijna nooit de juiste toon en een deel van het publiek zal de boodschap ook niet begrijpen." Afschrikwekkende campagnes evenmin, waarbij je mensen culpabiliseert door te zeggen dat ze bloed aan hun handen hebben door te gebruiken. "Mensen pikken dat niet, geven aan dat zij maar een kleine schakel in een hele keten zijn en keren zich af."

"Met zo'n selectieve aanpak richten we ons bijvoorbeeld tot mensen die af en toe drugs gebruiken: we geven hen informatie op maat en doen hen nadenken, om te vermijden dat hun occasioneel gebruik naar een gewoonte of verslaving evolueert", geeft Katleen Peleman nog aan.