1 jaar na de dood van Aleksej Navalny is het verzet tegen de Russische president Poetin zo goed als uitgedoofd 

Even terug in de tijd naar 16 februari 2024, dag op dag 1 jaar geleden. Kort na de middag komt breaking news binnen: de Russische oppositieleider Aleksej Navalny is overleden. Voor menig Ruslandkenner komt zijn overlijden niet echt als een verrassing. Navalny zat al sinds 2021 opgesloten in een Russische gevangenis, en werd kort voor zijn dood overgeplaatst naar strafkolonie IK-3, een berucht strafkamp in het verre noorden van Rusland. 

Met zijn gezondheid ging het al een tijdje bergaf. De Russische oppositieleider had te kampen met een hevige rugpijn, maar het gevangenispersoneel ontzegde hem de toegang tot een arts. Hij verzwakte ook ernstig door een hongerstaking. Daarnaast werd hij ook geregeld in een isoleercel gegooid. Zo liet zijn advocaat in 2023 weten dat hij 8 kg was afgevallen na 2 weken isoleercel. Voor zijn ondervoeding werd hij uiteindelijk wel in het ziekenhuis opgenomen en behandeld.

Ook zijn psychologisch welzijn stond naar verluidt onder druk. Er zijn verschillende verhalen van de schrijnende omstandigheden waarin Navalny in de gevangenis leefde. Zo zou Navalny elke dag gewekt zijn geweest met pro-Russische liederen. 

Navalny zelf had zich al neergelegd bij de gedachte dat hij waarschijnlijk zou omkomen in de Russische gevangenis. "We moeten ons het ergste voorstellen en het accepteren. Ik zal de rest van mijn leven in de gevangenis doorbrengen en daar sterven", zo schrijft hij in zijn memoires.

In een eerste verklaring van het Russische gevangeniswezen over de dood van Navalny stond dat hij zich na een wandeling slecht zou hebben gevoeld en meteen het bewustzijn heeft verloren. Er werden pogingen ondernomen om hem te reanimeren, maar die waren zonder succes. Lokale hulpverleners zouden hem een halfuur gereanimeerd hebben, staat er.

Een jaar later is nog steeds niet duidelijk of die verklaring wel klopt. "Op het lichaam is nooit een autopsie uitgevoerd en de autoriteiten hebben alle medische gegevens achtergehouden", vertelt Derk Sauer, journalist en oprichter van The Moscow Times in De ochtend op Radio 1. "We weten dus officieel nog steeds niet zeker wat de doodsoorzaak is."

Al circuleren er wel verschillende theorieën. Volgens zijn advocaat werd Navalny langzaamaan vergiftigd in de gevangenis. "Zijn gezondheid gaat niet pijlsnel achteruit, maar stap voor stap", zei hij kort voor zijn dood. 

Het zou overigens niet de eerste keer zijn dat Navalny werd vergiftigd. In 2020 ontsnapte de oppositieleider ternauwernood aan een moordaanslag gepleegd door de Russische geheime dienst met het zenuwgif novitsjok. Dat bleek te zijn aangebracht in zijn kleding, beweert de entourage van Navalny.

Na zijn herstel in Duitsland keerde hij begin 2021 terug naar Rusland, maar bij aankomst op de luchthaven werd hij onmiddellijk gearresteerd.

Rusland - althans de Russische oppositiebeweging - reageerde aangeslagen op de dood van misschien wel de bekendste oppositieleider in de recente geschiedenis van het land. Tienduizenden mensen woonden herdenkings- en uitvaartplechtigheden bij. Navalny liet immers een groot gat na, dat na een jaar nog steeds niet is ingevuld. 

"Hij is hét symbool geworden voor een eerlijker en minder corrupt Rusland", zegt Sauer. "Helaas blijft daar nu maar weinig van over. Mensen die zich tegen het Russische regime uitspreken, worden achtervolgd, gevangengenomen en vervolgd, of zijn gewoon het land uit gevlucht. In de gevangenis zitten duidenden kleine Navalny's, maar daar horen we natuurlijk heel weinig over. Alle aandacht gaat nu naar de oorlog in Oekraïne."

Yulia Navalnaya, de vrouw van Navalny, probeert zijn werk wel voort te zetten. En daar lijkt ze deels in te slagen. Op de dag van zijn dood beloofde ze tijdens een toespraak om de Russische president Vladimir Poetin gerechtelijk aansprakelijk te stellen voor de dood van haar man. Ze kreeg een staande ovatie van de aanwezigen. 

De populariteit van Navalnaya groeide: ze komt in de Times-lijst van meest invloedrijke personen in de wereld en ontmoet de president van de Verenigde Staten, op dat moment Joe Biden. Samen met de medewerkers van haar man publiceert ze ook de memoires van Navalny.

Ter nagedachtenis van haar man verspreidt Yulia Navalnaya vandaag een videoboodschap. "Er is een jaar voorbij, maar het wordt er niet makkelijker op. Toch is er iets dat me kracht geeft. De veerkracht van Aleksej, zijn moed, en zijn gevoel voor humor. Ja, daar is hij weer."

"Poetin wilde niet alleen mijn man breken, maar ieder van ons. Zelfs nu, een jaar na zijn dood, probeert hij de naam van Aleksej uit ons geheugen te wissen, de waarheid over de moord te verbergen, ons er vrede mee te laten nemen. Maar het zal hem niet lukken. De pijn die we voelen maakt ons sterker, en dit jaar heeft laten zien dat we sterker zijn dan we dachten dat we waren."

"We weten waarvoor we vechten", rondt ze af. "Het Rusland van de toekomst waar Aleksej van droomde – vrij, vredig en mooi – is mogelijk. Laten we er alles aan doen om zijn dromen waar te maken."