Federale regering haalt besparingen op wetenschap bijna volledig bij ruimtevaart

De regering-De Wever schrapt de volgende jaren 23,3 miljard euro aan uitgaven. De regering zoekt dat geld in de eerste plaats bij de uitkeringen, de arbeidsmarkt en de pensioenen.

Maar ook wetenschap zal minder mogen kosten. Die saneringen verlopen stapsgewijs: jaar na jaar wordt er stapsgewijs meer gesneden in de uitgaven.

Dit jaar wordt er nog 553 miljoen euro uitgetrokken voor wetenschapsbeleid. Dat is 6,6 procent of 39 miljoen euro minder dan in 2024. Tegen het einde van de regeerperiode loopt die sanering op tot 15,7 procent van het budget. Dan zal er nog 499 miljoen euro in het wetenschapspotje zitten.

Op het einde van deze regeerperiode zal de federale regering zo opgeteld 381 miljoen euro minder uitgegeven hebben over een periode van 5 jaar, als je 2024 als referentiejaar neemt.

Op het terrein leeft echter de vrees dat er nog meer ingeleverd zal moeten worden. 

Zo moet elke federale overheidsdienst, ook de POD Wetenschap, tegen het einde van de legislatuur 9 procent besparen op de werkingskosten en het personeel. En sommige zeer vaag omschreven aftrekposten in de besparingstabellen van de regering-De Wever zouden uiteindelijk ook naar wetenschap kunnen leiden.

Daarom houden sommigen nu al rekening met een totale besparing van 30 procent tegen 2029, zo leert een belronde met de betrokken instellingen. Dat is dubbel zoveel als de cijfers nu aangeven.

Toch had het nog erger kunnen zijn. Deze zomer, tijdens de formatiegesprekken, lekte uit dat de onderhandelaars 50 procent wilden besparen op wetenschapsbeleid. Maar zover is het uiteindelijk dus niet gekomen.

Dat de nieuwe federale minister van Wetenschap, Vanessa Matz (Les Engagés), nog volop aan het warmdraaien is, helpt niet om de onzekerheid de kop in te drukken. Ze kan nog niet in detail zeggen hoe en waar er gesnoeid zal worden.

"De minister zal zich nu nog niet uitspreken over het onderwerp", zo laat haar woordvoerder weten. "Ze analyseert nu nog de dossiers. Binnen een maand zal elke vakminister zijn beleid moeten presenteren aan het parlement. Dan zal ook zij meer uitleg geven."

Wel voert Matz momenteel al kennismakingsgesprekken met de verschillende wetenschapsinstellingen onder haar hoede. Het verklaart waarom de meeste van die instellingen voorlopig niet met naam en toenaam willen reageren. Ze wachten liever het onderhoud met de minister af.

Wat we wel al zeker weten: waar het geld gezocht wordt.

Het wetenschapsbudget vloeit naar 10 instellingen, verenigd onder de koepel van Belspo. Het gaat dan bijvoorbeeld om het Rijksarchief, de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten, het KMI en het Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen (bekend van het dinomuseum).

Toch wordt er vooral op één plek gesnoeid: ruimtevaartonderzoek, meer bepaald de Belgische bijdrage aan het Europees Ruimtevaartagentschap ESA.

Die bijdrage neemt dan ook een grote hap uit het wetenschapsbudget. Afhankelijk van hoe je telt, varieert het bedrag elk jaar van 250 miljoen tot zelfs 325 miljoen euro. Dat is minstens 40 procent van het beschikbare budget.

Het maakt van het kleine België de vijfde belangrijkste geldschieter voor het Ruimtevaartagentschap, na Groot-Brittannië, Frankrijk, Duitsland en Spanje.

Maar dat geld verdient zichzelf ruimschoots terug. Volgens de sector vloeit er voor elke geïnvesteerde euro 4,5 euro terug naar de Belgische economie. Zo werkten er Belgische ruimte- en luchtvaartbedrijfjes mee aan de nieuwe Ariane 6-raket van het ESA.

Volgens voormalig staatssecretaris voor Wetenschapsbeleid Thomas Dermine (PS) leverde dat in 2023 3.620 directe en 10.000 indirecte jobs op. Die ontstonden in bedrijven met ronkende namen als Thales Alenia Space of Aerospacelab (allebei in Charleroi), Spacebel (met vestigingen in Hoeilaart en Luik), Redwire (Kruibeke) of Sabca (Brussel).

Wellicht hebben we ook de selectie van de nieuwe Belgische astronaut Raphaël Liégeois deels te danken aan die vrijgevigheid.

"Het is nog niet duidelijk waar precies gesneden zal worden, maar het risico is in elk geval zeer groot", zegt Koen Puimège van de sectorvereniging VRI (Vlaamse Ruimtevaartindustrie). 

"We zijn alleszins alert. Of we ook ongerust zijn? Dat zal afhangen van onze gesprekken met de minister de volgende weken. We hebben onze hand uitgestoken, maar hebben voorlopig nog niet de kans gehad om samen te zitten."

Puimège is ook de directeur van Antwerp Space uit Hoboken. Ook dat bedrijf kreeg een duwtje in de rug dankzij Belgisch ESA-geld. Antwerp Space leverde de communicatie-apparatuur voor JUICE, de ESA-missie naar de planeet Jupiter. 

"Dat is technologie van de allerhoogste kwaliteit. Je moet over heel grote afstanden kunnen communiceren op heel hoge frequenties. Kan je zoiets ontwikkelen met Belgische steun, dan geeft dat je een voorsprong om nadien afgeleide technologie te maken."

Denk dan bijvoorbeeld aan beveiligde communicatielijnen voor hulpdiensten, veiligheidsdiensten en ambassades.

Puimège "hoopt op een positieve noot" van minister Matz. Hij wijst er ook op dat het geld niet alleen van wetenschapsbeleid hoeft te komen, maar dat het ook kan vanuit Defensie. De regering-De Wever is van plan om daar fors meer in te investeren. 

"Civiele ruimtevaarttechnologie kan ook voor militaire doeleinden ontwikkeld worden", zegt hij. Hij denkt bijvoorbeeld aan aardobservatie, het in kaart brengen van onze planeet. Of, opnieuw, beveiligde communicatie- en navigatiesystemen. Soldaten gebruiken immers niet zomaar een doordeweeks GPS-systeem.

Maar Puimège kijkt ook naar Vlaanderen. Dat doen trouwens wel meer van zijn Vlaamse sectorgenoten met wie VRT NWS sprak, maar die hun naam liever niet vermeld zien.

In het Vlaamse regeerakkoord wordt de ruimtevaart een "beloftevolle innovatieve sector" met een strategisch belang genoemd. Dat is de ruimtevaartbedrijven niet ontgaan. Sommigen vermoeden dat Vlaanderen ruimtevaart voor een stukje uit handen van Belspo wil halen.

De federale wetenschapskoepel Belspo zou door sommige politici gezien worden als een PS-vehikel dat vooral de Waalse ruimtevaartindustrie bevoordeelt. Zo gaat er van elke 4,5 euro die terugvloeit naar België 2,4 euro naar Wallonië en 2 euro naar Vlaanderen. Al zijn er ook wel meer Waalse ruimtevaartbedrijven dan Vlaamse.

Eventueel Vlaams geld zou kunnen komen van het Vlaamse impulsprogramma voor de ruimtevaart Flanders Space. Dat bestaat sinds 2021 en is goed voor zo'n 11 miljoen euro. Maar er zou eveneens Vlaams geld kunnen komen vanuit de extra investeringen voor Defensie.

Matthias Diependaele, naast Vlaams minister-president ook minister van Wetenschap, wenste voorlopig niet te reageren.

Rechtzetting: een vorige versie van dit artikel stelde dat er momenteel nog geen Vlaams budget voorzien is voor ruimtevaart. Dat is er dus wel sinds 2021.