Overblijfselen 150 miljoen jaar oude vogel in China werpen nieuw licht op evolutiegeschiedenis vogels

De ontdekking gebeurde in het zuidoosten van China, in de provincie Fujian. De vogel kreeg de naam Baminornis zhenghensis mee en was ongeveer zo groot als een kwartel. Hij leefde in een moerasachtig gebied naast de vleesetende dino Fujianvenator en in de buurt van verschillende andere reptielen, schildpadden en vissen, zo blijkt uit andere vondsten in het gebied. 

Het dier vloog ongeveer 150 miljoen jaar geleden door ons luchtruim, op het einde van het Jura. Het gaat daarmee om een van de oudste ontdekkingen van een vogel, samen met dat van de Archaeopteryx. Die werd in 1861 gevonden in Duitsland.  

Om een beeld te krijgen van de vogels uit die tijd, baseerden wetenschappers zich voor een groot deel op de Archaeopteryx, die daarom ook wel eens de 'oervogel' wordt genoemd.

Het was een vogel ter grootte van een kraai, die er wellicht uitzag als half reptiel, half vogel en niet zo goed vloog. Hij had een lange, dunne staart die lijkt op die van de Velociraptor, de kleine vleesetende dino die we kennen uit de films van Jurassic Park en die hard kon rennen. 

Maar de bevindingen voor de Baminornis zijn helemaal anders, zo blijkt uit een studie die is verschenen in Nature . Hij lijkt al veel meer op moderne vogels qua opbouw van het skelet en kan ook veel beter vliegen dan de Archaeopteryx.

De onderzoekers wijzen ook op zijn veel kortere staart zoals bij modernere vogels. Dat is een aerodynamische vernieuwing waardoor het middelpunt van het lichaamsgewicht bij een vogel meer naar voren komt te liggen, richting de vleugels. Dat stelt hen in staat om hun vliegtechniek te verbeteren. 

De twee oudst bekende vogels blijken nu dus helemaal te verschillen, en op die manier wordt de evolutionaire geschiedenis van de vogels toch wel herschreven. "Meer dan 150 jaar lang hadden we enkel de Archaeopteryx", vertelt Steve Brusatte, paleontoloog van de Universiteit van Edinburgh, aan VRT NWS. 

"Hier en daar werden fossielen gevonden uit dezelfde periode, maar niet iedereen was het erover eens dat het vogels waren. Er bleef een groot mysterie door een leemte in de vondsten", zegt Brusatte. "Als de Archaeopteryx kon vliegen, dan moesten er andere vogels geweest zijn die ook konden vliegen. Maar waar waren hun fossielen?"

Nu is er dus  - eindelijk - een tweede belangrijk fossiel gevonden dat met zekerheid kan worden toegeschreven aan het laat Jura. "En dus kan de leemte worden opgevuld. Wat me nog het meest enthousiast maakt, is dat deze vogel veel meer kon dan de Archaeopteryx. Die had veren, vleugels en een wensbeen en hij kon vliegen, maar het was een primitieve vogel met scherpe tanden en klauwen zoals zijn dino-voorouders. De Baminornis kon veel beter vliegen."  

Vogels evolueerden vanuit de dinosauriërs, die opkwamen in het Trias, zowat 230 miljoen jaar geleden. Dat blijft overeind, maar over hoe dat precies gebeurde, is nu een andere kijk. 

Omdat de twee vindplaatsen ver uit elkaar liggen en de vogels behoorlijk verschillen, was de evolutionaire geschiedenis wellicht al miljoenen jaren bezig. Hoofdauteur van de studie Min Wang denkt dat de eerste vogels 172 tot 164 miljoen jaar geleden verschenen, wat veel vroeger is dan eerst werd aangenomen. 

Wang noemt de ontdekking "een mijlpaal voor mezelf en voor andere evolutionaire biologen" en voegt eraan toe: "Het ontstaan van de vogels begint wellicht vroeger dan eerst aangenomen." Zijn collega Zhonghe Zhou zegt dat vogels veel diverser en veel ruimer verspreid waren tijdens het Jura dan tot nu toe gedacht. 

Ter vergelijking: fossielen van vogels met een kortere staart, zoals de Baminornis, werden toegeschreven aan periodes die minstens zowat 20 miljoen jaar later kwamen.

De Baminornis had net als de Archaeopteryx poten met klauwen die ook bij dino's voorkwamen. Het skelet is relatief goed bewaard, maar een schedel en gebit zijn niet gevonden, zodat moeilijk kan worden bepaald wat hij precies at.