Doel 1 sluit na 50 jaar: einde van een tijdperk, maar mogelijk niet definitief

14 februari 1975 was een historische dag voor van ons land. Voor het eerst kregen de Belgen elektriciteit uit een nucleaire reactor van eigen bodem in huis. De primeur was voor Doel 1, de kleinste en meteen ook de oudste commerciële kernreactor van België.

Midden jaren 60 had onze toenmalige Belgische regering immers besloten elektriciteit te halen uit de nieuwe, veelbelovende energiebron van de toekomst: de kernsplitsing.

In 1969 startten de toenmalige energiebedrijven Ebes en Intercom en met de bouw van de kerncentrales in Doel en Tihange. In Doel ging het meteen om 2 reactoren die als een soort Siamese tweeling aan elkaar hingen. Doel 1 en 2 delen onder meer 1 gemeenschappelijke controlekamer, het turbinegebouw en een aantal veiligheidssystemen. Meer dan 30 procent van hun machines hebben ze gemeenschappelijk.

Na 6 jaar bouwen, op 14 februari 1975, is Doel 1 als eerste van de twee reactoren klaar. Op YouTube circuleert nog altijd een leuk historisch filmpje over de bouw van Doel 1 en 2. De toon is erg optimistisch: dit wordt de nieuwe, de bijna onuitputtelijke energiebron van de toekomst.

Bovendien kwam de nieuwe energiebron er ook net op tijd om mee de oliecrisissen van de jaren 70 te helpen counteren. Ons land was toen, ook voor zijn elektriciteitsvoorziening, te afhankelijk van aardolie uit de Arabische landen. Meer inzetten op kernenergie en aardgas leek een gouden zet.

Toen in oktober 1975 en december 1975 ook Tihange 1 en Doel 2 stroom begonnen te leveren, leek onze elektriciteitsvoorziening verzekerd. Er zouden nog 5 grote kernreactoren bijkomen: 3 in Doel en 2 in Tihange. Daarmee zou ons land voor decennia goed zitten om de almaar toenemende vraag naar elektriciteit op te vangen.

Maar amper 4 jaar na het opstarten van Doel 1 vond in het Amerikaanse Harrisburg een ernstig ongeluk plaats in een kernreactor die te vergelijken was met de Belgische. Bij één van de 2 reactoren van de Three Mile Island-centrale in Harrisburg ontstond er een probleem met het koelsysteem, waardoor de reactor begon te smelten en er radioactieve gassen vrijkwamen. Kernsplijtingsreactoren leverden dan wel heel veel energie op, maar die energie kon gevaarlijk zijn. Wanneer de splitsing uit de hand liep, was ze heel moeilijk onder controle te krijgen, zo bleek.

Bovendien was er bij de ontwikkeling van kerncentrales altijd een gevaar dat de splijtstof kon worden verrijkt om er kernwapens mee te maken. De weerstand tegen kernenergie groeide, maar ze zou de bouw van 4 nieuwe reactoren in ons land niet stoppen. Die kregen extra beschermingen, werden niet meer aan elkaar gekoppeld en zouden robuuster en veiliger moeten zijn dan de tweelingcentrale Doel 1 en 2.

In 1985 waren er intussen al 7 kernreactoren in ons land actief, en er zou nog een 8e bijkomen, de zogenaamde Doel 5-reactor. Maar op 26 april 1986 vond in Tsjernobyl de zwaarste kernramp uit de nucleaire geschiedenis plaats. Een reactor ontplofte met tientallen directe doden tot gevolg, de radio-actieve stoffen besmetten de hele omgeving. Meer dan 100.000 mensen moesten worden geëvacueerd. Een zwaar radio-actieve wolk verspreidde zich over West-Europa, tot bij ons. Nu, bijna 40 jaar later, is de omgeving rond de reactor van Tsjernobyl nog altijd verboden gebied door de zwaar radioactieve straling.

De ramp in Tsjernobyl betekende het einde van de gloriedagen van de commerciële kernenergie. De plannen voor reactor Doel 5 werden opgeborgen, de publieke weerstand tegen kernenergie bereikte zijn hoogtepunt. De groene beweging eiste dat er een eind zou worden gemaakt aan kernenergie in ons land en kreeg daarbij ook de steun van een aantal klassieke politieke partijen. Het was duidelijk dat kerncentrales niet eeuwig konden blijven draaien. Impliciet gingen de meeste specialisten ervan uit dat kernreactoren 30 jaar zouden draaien, maar eigenlijk was dat nergens wettelijk vastgelegd.

Toen in 1999 de groene partijen Agalev/Ecolo voor het eerst in de federale regering stapten, lag de eis voor een wettelijk bepaalde kernuitstap dan ook meteen op tafel. De ecologisten haalden hun trofee binnen. Er kwam een wet op de kernuitstap, die bepaalde dat elke commerciële reactor na 40 jaar dienst zou moeten sluiten, te beginnen bij Doel 1 op 14 februari 2015. Ons land zou inzetten op alternatieve bronnen uit wind en zon, aangevuld met gascentrales. In die mix was er geen plaats meer voor kernenergie.

De toenmalige paars-groene regering Verhofstadt I zag er geen graten in. Liberalen en socialisten schaarden zich volop achter de kernuitstap. 2015 was nog veraf, anti-nucleair zijn was populair en wetten kunnen desnoods altijd nog worden veranderd, was vermoedelijk de redenering.

En dat gebeurde ook. 6 jaar later, in oktober 2009, nam de toenmalige regering Van Rompuy, een coalitie van christen-democraten, liberalen en Franstalige socialisten een eerste bocht. Ze sloot een protocol-akkoord met de eigenaar van de kerncentrales, GDF Suez, het Franse moederbedrijf van uitbater Electrabel. De 3 oudste kernreactoren Doel 1, Doel 2 en Tihange 1 zouden met 10 jaar worden verlengd.  De sluitingsdatum van Doel 1 schoof dus op naar 14 februari 2025.

Van Rompuy vreesde namelijk dat onze stroombevoorrading in het gedrang kon komen. Er waren te weinig nieuw gascentrales bijgekomen om de groeiende vraag naar stroom op te vangen én bovendien kreeg van Rompuy van GDF Suez een interessante toezegging. In ruil voor het 10 jaar langer open houden van de 3 kernreactoren zou de nucleaire rente - de belasting op de overwinsten van de kernreactoren - ook met 10 jaar worden verlengd. 

Maar de regering Van Rompuy viel voordat het protocol-akkoord kon worden getekend. Bij Electrabel gingen ze er echter van uit dat de centrales sowieso zouden worden verlengd en begonnen ze de voorbereidende studies. Doel 1 en 2 waren bijzonder performante centrales en Electrabel wilde hun prestaties nog verhogen door er tientallen miljoenen in te investeren. In 2012 keurde de nucleaire waakhond het FANC het rapport over de levensduurverlenging goed. Alles leek klaar om Doel 1 tien jaar langer open te houden.  

Maar al tijdens de voorbereidende studies wordt de nucleaire sector opnieuw getroffen door een grote kernramp. Op 11 maart 2011 spoelt een tsunami over de kerncentrale van Fukushima in Japan. De koelsystemen van de centrale vallen uit en ook de noodgroepen worden overspoeld door de golven. 3 van de 4 reactoren raken oververhit en smelten door hun kernreactorvat heen. De 3 reactorgebouwen vliegen de lucht in. Ook het gebouw van de 4e kernreactor ontploft door het opgestapelde waterstofgas.  

Wanneer eind 2011 de nieuwe regering Di Rupo aantreedt, is de stemming dus alweer gekeerd. De regering neemt een bocht: Doel 1 en Doel 2 gaan nu toch in 2015 dicht. De andere reactor uit 1975, Tihange 1, mag 10 jaar langer open blijven. Electrabel bergt de plannen voor de levensduurverlenging op.

De regering houdt wel een slag om de arm: als de stroombevoorrading in het gedrang zou komen, dan kunnen Doel 1 en 2 toch nog langer open blijven. Ze maakt daarmee wel een heel grote achterpoort in de wet op de kernuitstap. Maar niemand verwacht eigenlijk dat ons land ooit met elektriciteitstekorten zal worden geconfronteerd.

Tot er in 2012 duizenden onzuiverheden in de kernreactoren Doel 3 en Tihange 2 worden ontdekt. Dat blijken platgedrukte waterstofbelletjes te zijn, die eind jaren '70 bij het gieten van de stalen reactorkuipen waren gevormd. De vrees is dat die onzuiverheden de kuipen te veel zouden verzwakken. De reactoren worden meteen stilgelegd. Onderzoek moet duidelijk maken of Doel 3 en Tihange 2 nog veilig zijn. Dat onderzoek neemt jaren in beslag. Eind 2014 is het nog altijd niet duidelijk of de 2 kernreactoren ooit nog stroom zullen leveren. 

Tot overmaat van ramp valt in augustus 2014 Doel 4 plots uit. De grootste kernreactor van ons land blijkt te zijn gesaboteerd. Gelukkig niet de reactor zelf, maar de reuzegrote stoomturbine, buiten het reactorgebouw. Die turbine blijkt zwaar beschadigd. Electrabel schat dat het maanden zal duren eer ze is hersteld. Mogelijk zelfs pas na de winter. 

België gaat dus de winter van 2014 tegemoet met de helft van zijn nucleaire vloot buiten strijd. Doel 4 en 3 en Tihange 2 tekenen voor maar liefst een kwart van onze stroomproductie. Het zo gevreesde stroomtekort lijkt werkelijkheid te worden. Onze overheid zal mogelijk worden verplicht in het midden van de winter groepen gemeenten uren zonder stroom te zetten.

Dus besluit de nieuwe regering Michel in allerijl het geweer nog maar eens van schouder te wisselen. In november 2014, amper 3 maanden voor de aangekondigde sluiting van Doel 1, beslist de regering de reactor toch met 10 jaar te verlengen. Ook Doel 2 zal tien jaar langer moeten draaien.

Maar de wet op de kernuitstap raakt niet meer tijdig aangepast en ook de nieuwe brandstof voor Doel 1 raakt niet tijdig besteld. Doel 1 wordt op 14 februari 2015 effectief stilgelegd. Gelukkig waren de medewerkers van Electrabel er wel in geslaagd Doel 4 in december 2014 opnieuw in bedrijf te nemen en was de winter van 2014-2015 niet te streng. Afschakelingen bleken niet nodig. Doel 1 zou pas eind 2015 opnieuw opstarten en het zou nog tot 2020 duren eer alle werkzaamheden voor de levensduurverlenging waren afgerond.

Ook onder de regering De Croo kwam er een bocht in het nucleaire beleid, zij het niet voor Doel 1 en 2, maar wel voor de jongste reactoren Doel 4 en Tihange 3. Ook die werden bijna te elfder ure onverwachts verlengd. Maar de groene energieminister Tinne Van der Straeten en premier De Croo waren formeel over de oudste reactoren: die verlengden ze niet meer. De tweelingreactoren Doel 1 en 2 zouden niet meer voldoen aan de extra veiligheidseisen die door de nucleaire regulatoren in 2020 werden opgelegd, zo luidde het.

Tot eind januari de regering De Wever aantrad. Met stevige nucleaire ambities. En Doel 1 en 2 toch plots weer in het vizier komen voor een levensduurverlenging. In het regeerakkoord staat op pagina 86: "we streven ... naar een aandeel kernenergie van 4 gigawatt in onze elektriciteitsmix." 4 gigawatt, dat zijn alle nog werkende kernreactoren van ons land. Ook Doel 1 dus.

Alleen is niet duidelijk of die 4 gigawatt zal worden ingevuld met alleen maar de bestaande oudere reactoren of met nieuwe kleine modulaire reactoren. Wat wél duidelijk is: uitbater Engie-Electrabel is absoluut geen vragende partij meer om de oude reactoren nog eens te verlengen. In tegenstelling tot 2014 ligt er nu niets op tafel. Geen enkele studie, geen plannen, geen geld, geen zin.

Nog een kanttekening: niemand weet momenteel of Doel 1 en Doel 2 al dan niet voldoen aan de strengere veiligheidseisen van 2020. Zijn ze bestand tegen grotere vliegtuiginslagen of overstromingen? Dat is gewoon nooit onderzocht omdat het nooit aan de orde was. Dergelijke onderzoeken kosten namelijk pakken geld en aangezien de kernreactoren toch zouden sluiten, heeft uitbater Engie-Electrabel de veiligheidsstudies nooit uitgevoerd. 

Het is vrijwel zeker dat ENGIE-Electrabel zo'n onderzoek ook nooit zal bestellen, wegens niet verder geïnteresseerd in nucleaire centrales. "Zolang er geen diepgaande studies zijn uitgevoerd, kunnen we geen uitspraak doen over de veiligheid van Doel 1," stelt Ines Venneman, woordvoerster van onze nucleaire veiligheidswaakhond, het FANC.

Het FANC heeft van de regering wel de opdracht gekregen om tegen eind maart te bekijken hoe de veiligheidsvereisten zich in België verhouden tegenover de andere landen. Mogelijk hoopt een aantal regeringspartijen dat die normen veel hoger liggen en Doel 1 en 2 toch vlot boven de internationale veiligheidslat zouden raken. Maar dan nog zijn uitgebreide studies nodig en zouden de tweelingreactoren sowieso jaren stilliggen.

Maar dat ontmoedigt de regering blijkbaar niet. Uit een belronde met alle coalitiepartijen blijkt er geen enkele die zich expliciet uitspreekt tegen nog eens een levenduurverlenging van Doel 1 en 2. Vanuit de N-VA klinkt het dat de nieuwe regering de onze nucleaire energiebevoorrading maximaal wil vrijwaren. 

Het kabinet van de nieuwe energieminister Mathieu Bihet spreekt klare taal: "Doel 1 kan uitmaken van de 4 gigawatt, net als alle andere reactoren. ... De minister herinnert eraan dat er geen reden is om te stellen dat een reactor alleen op basis van zijn leeftijd moet worden uitgeschakeld. Wat telt, is dat hij blijft voldoen aan de veiligheidsnormen. ... Wij denken dat de huidige reactoren verlengbaar zijn, mits wordt voldaan aan de veiligheidsvoorwaarden. We sluiten geen enkele piste uit voor de verlenging van reactoren, op voorwaarde dat dit gebeurt in overeenstemming met de geldende veiligheidsnormen. Dit betekent dat de exploitant de installaties niet beschadigt of onbruikbaar maakt."

Wat dat laatste betreft kan Bihet voorlopig gerust zijn. Volgens Engie zijn er in 2025 geen onomkeerbare ingrepen gepland die Doel 1 ongeschikt zou maken voor een eventuele levensduurverlenging. Aan de essentiële veiligheidssystemen van Doel 1 wordt niet geraakt zolang zijn tweelingcentrale Doel 2 nog draait. En Doel 2 gaat pas in december dicht.

Blijft er nog het probleem van de uitbating: als Engie-Electrabel geen zin meer heeft om de oude kernreactoren nog langer te bemannen, kunnen ze sowieso niet langer draaien. Maar ook daar zoekt de regering naar een oplossing. Een andere exploitant zou de uitbating kunnen overnemen. En er is er eentje heel dichtbij: de Franse reus EDF, die alle 56 Franse kernreactoren uitbaat.

EDF bezit nu overigens al 50 procent van Tihange 1 en via zijn dochter Luminus 10 procent van Doel 4 en Tihange 3. Afgelopen zomer liet het verstaan dat het nog altijd een plaats ziet voor kernenergie in de Belgische energiemix. “Hernieuwbare energie, kernenergie en gascentrales zijn allemaal nodig om in België voldoende elektriciteit te produceren om een CO2-neutrale toekomst op te bouwen, rekening houdend met de toegenomen elektrificatie", stelde woordvoerder Nico De Bie toen.

Of de tweelingreactoren Doel 1 en Doel 2 ooit nog elektriciteit zullen maken is dus onwaarschijnlijk, maar niet onmogelijk. Van de Belgische politiek zal het alleszins niet afhangen, want die heeft een stevige reputatie in het maken van onmogelijke bochten.