'Yellowcake, little boy' focust op Belgische link bij ontwikkeling atoombom: "Stuk geschiedenis dat we niet zo graag vertellen"

Op 6 augustus 1945 dropt bommenwerper Enola Gay de atoombom, met de bijnaam Little Boy, op Hiroshima. Het is een gevaarte van 3 meter lang dat 4,4 ton weegt. Er zit 64 kilogram verrijkt uranium in.

En dat uranium is meteen de link met ons land. Het is Edgar Sengier (rol van Tom Van Bauwel), de directeur van de Union Minière, die de uraniummonoxide of yellowcake uit de mijn in Shinkolobwe in Congo, in zijn bezit heeft. Een deel van zijn stock heeft hij in New York (in de VS) opgeslagen. 

Generaal Leslie Groves koopt voor het Manhattan Project, het project van de VS om atoomwapens te ontwikkelen, de vaten van Sengier op. Hij start ook onderhandelingen op voor volgende leveringen en een eventuele heropening van de mijn in Shinkolobwe. De Belgische regering, die dan in Londen zit, wordt er volledig buiten gehouden. 

Het is een stuk vaderlandse geschiedenis dat voor velen van ons geen parate kennis is. "Ik heb er voor het eerst een alinea, die ook niet helemaal accuraat is blijkbaar, over gelezen in het boek 'Congo' van David Van Reybrouck", zegt theatermaker en regisseur Stijn Devillé van Het nieuwstedelijk, het stadstheater van Leuven, Hasselt en Genk.

"Later heb ik er nog eens iets over opgezocht. Het is helemaal niet zo geheim, maar het blijkt een stuk geschiedenis dat we schijnbaar niet zo graag vertellen of waar we geen aandacht voor hebben."

Om alle historische feiten correct mee te geven, werd er samengewerkt met het historisch projectbureau Geheugen Collectief in Antwerpen. "En dan moet ik met dat materiaal jongleren", legt Devillé uit. "Ik moet het zo goed kennen dat ik er letterlijk mee kan beginnen te spelen en er personages in kan beginnen te zien."

Dat zijn er uiteindelijk meer dan de 4 acteurs (Tom Van Bauwel, Sachli Gholamalizad, Sara Vertongen en Prince K. Appiah) die op de scène staan. Zij wisselen dus geregeld van rol. En ook in tijd en ruimte worden er sprongen gemaakt. 

Volgens Devillé zijn er 3 grote tijdvakken waarin het stuk zich afspeelt. "Vandaag, augustus 1945 in Hiroshima en alles tussen 1933 en 1945. En in dat laatste vak verloopt alles netjes chronologisch." 

"Die periode tussen 1933 en 1945 is echt cruciaal voor dit verhaal. Daarin zitten een aantal grote figuren. Sommigen kennen we niet zo goed zoals Edgar Sengier en Lesley Groves, die nu wel bekender geworden is door de film 'Oppenheimer'. Maar ook Albert Einstein, die een bescheiden, maar cruciale rol gespeeld heeft, en de Hongaarse fysicus Leó Szilárd, die zowel het idee van de kernsplijting als van de kettingreactie heeft bedacht."

Het decor is een helgeel speelvlak, een duidelijke verwijzing naar yellowcake (het uraniumconcentraat in poedervorm is geel, red.), een idee van scenograaf Bart Van Merode.  

"Het is bijna fluoriscerend en geeft meteen aan: in deze arena gaat het plaatsvinden. Het heeft ook iets van een tatami, een Japanse mat waarop gevechten plaatsvinden binnen een afgelijnd kader, met duidelijke regels zoals het theater die ook heeft." 

Ook belangrijk: een deel van het publiek zit mee op de scène. Een idee dat er volgens Devillé al was nog voor er een letter op papier stond.

"Normaal staan acteurs op het podium en zit het publiek tegenover hen in de zaal. Dat creëert voor het publiek een veilige situatie: "Wij hebben er niet mee te maken en komen alleen maar kijken." Maar ik dacht al snel: dat klopt niet. Dit verhaal belangt ons allemaal aan. Het is niet dat wij die bom gegooid hebben, maar we hebben wel een verantwoordelijkheid te dragen, ook ten opzichte van het feit dat we dit deel van onze geschiedenis blijkbaar wegmoffelen."

"Ik wilde dus een grote nabijheid en ook een situatie waarin je niet zomaar weg kunt, niet als toeschouwer, maar ook de personages niet."

Daarnaast speelt ook een kerkklok een "symbolische en structurerende rol in de voorstelling". Een bruikleen van Luc Michiels, een telg van het Mechelse klokkengietersgeslacht Michiels.

"Je hebt bij ons het fenomeen van de vredesklok en in Japan heb je ook die tempelklokken, die ook een stukje symbool zijn komen te staan voor de verwoesting. Het luiden van een klok vonden we een mooi symbool. De fysieke realiteit van de klank van een kerkklok is zo groot. Je voelt en hoort die resonantie. Dat is iets totaal anders dan wanneer je dat op band zou vastleggen." 

Ondanks de zware thematiek zit er toch lucht in de voorstelling en die komt van de personages. "Over Edgar Sengier weten we weinig. Hij was een zeer voorname heer, altijd net in het pak. Maar dat is niet zo interessant om naar te kijken. En daar hebben we er een iets jovialere figuur van gemaakt. Hij heeft gevoel voor humor. Daardoor kan je er mee sympathiseren om dan op een bepaald moment het deksel op de neus te krijgen." 

Ook in de verhaallijn van de VN-rapporteur in Congo zit volgens Devillé een zekere vorm van humor. Die rol (David "le grand") wordt gespeeld van Prince K. Appiah, bij het brede publiek bekend als Sunny Addo uit 'Thuis'. Hij gaat de huidige situatie in de mijnen onderzoeken. Daar werken naar schatting nog altijd zo'n 40.000 kinderen en er is nog steeds uraniumsmokkel voor illegale atoomprogramma's.

"Maar tegelijk is de voorstelling onverbiddelijk", benadrukt Devillé. "Tientallen jaren na de bom sterven in Japan nog altijd mensen aan stralingsziekte en van kanker. Dat is verbijsterend. En ook daar weten we eigenlijk heel weinig over." 

De getuigenis van een slachtoffer van Hiroshima is "een verdichting van tientallen getuigenissen die we bij elkaar gebracht hebben". "Maar het verhaal is onthutsend en er zitten details in waarbij je een gevoel van ontzetting en afgrijzen krijgt." 

Op zo'n moment biedt de live muziek waar het Nieuwstedelijk altijd mee werkt troost. Die is deze keer van Geert Waegeman en Maï Ogawa. "Zij woont in Brussel, maar is wel opgegroeid in Japan. Zij brengt ook een andere wereld mee. Muzikaal, maar ook op de repetities, in het gesprek dat we met elkaar hebben." 

Devillé vindt het ook erg belangrijk dat dit verhaal gebracht wordt door een gemengde cast. "En we doen dat zonder dat de witte de witte moet spelen en de zwarte de zwarte. Daar maken wij abstractie van, iets wat misschien ook nog tot heibel zal leiden."

"Maar ik denk dat we daar heel omzichtig en respectvol mee omgaan en dat iedereen in de ploeg er wel achter staat. Als je alleen nog jezelf zou mogen voorstellen, heb je geen theater meer. Maar dat is makkelijk gezegd voor een witte man van boven de 50. Ik denk en ik hoop dat we wel een goeie manier gevonden hebben om dit te delen. De mededeling is hier het allerbelangrijkste." 

Want 80 jaar na de bom zitten we volgens Devillé in een geopolitieke situatie waarin voor het eerst "het ondenkbare weer denkbaar wordt". "We hoeven niet te hysterisch te worden, maar een aantal democratische gedachten komen toch onder druk te staan en dan vind ik het wel belangrijk om dit soort verhaal te blijven vertellen. Zonder dat ik meteen vrees dat nu deze of gene een atoombom gaat gooien, maar het hoeft daarom geen atoombom te zijn."