(Over)leven vlak bij de frontlijn in Oekraïne: "De Russen verwoesten onze stad beetje bij beetje"

De stad Tsjasiv Jar speelt een sleutelrol in de verdediging van de provincie Donetsk, die samen met Loegansk de Donbas vormt. Ze ligt op een heuvelrug – het hoogste punt in de wijde omgeving – en vormt zo een natuurlijk verdedigingsbolwerk. Oekraïense troepen konden er maandenlang zware verliezen toebrengen aan oprukkende Russische eenheden.

Intussen bezetten Russische troepen ongeveer de helft van de stad: sinds 4 april 2024, een jaar na de val van Bachmoet, heeft Rusland het offensief op Tsjasiv Jar fors opgevoerd. De stad, die in 2020 nog zo’n 13.500 inwoners telde, is herschapen in een slagveld.

De rechthoekige Sovjetblokken, die de stad vormen, zijn verwoest. De bomenrijen zijn gekapt of uitgebrand en de kaarsrechte boulevards liggen vol kraterinslagen. Te midden van dit apocalyptische decor schuilen Oekraïense drone-operatoren en artilleristen in kelders, loopgraven en geïmproviseerde bunkers.

De uitkomst van deze slag kan bepalen of Rusland een bedreiging vormt voor de laatste grote Oekraïense steden in Donetsk, zoals Kramatorsk en Slovjansk.

Terwijl de strijd in Tsjasiv Jar woedt, dreunt de oorlog ook onverbiddelijk door in nabijgelegen steden zoals Kostjantinivka, waar het dagelijkse leven steeds ondraaglijker wordt. De weg naar Kostjantinivka is grimmig. Aan de provinciegrenzen wordt zwaar gewerkt aan nieuwe verdedigingslinies – prikkeldraad, betonnen drakentanden en antitankgrachten.

Zwaar gepantserde voertuigen rijden af en aan, en wie de stad in wil, moet aan verschillende checkpoints een geldige reden voorleggen. Onderweg is de verwoesting overal zichtbaar, terwijl het geluid van bombardementen onophoudelijk weerklinkt.

Nog niet zo lang geleden was Kostjantinivka een bruisend industrieel centrum. In de Sovjettijd groeide het uit tot een stad met een staalfabriek, een zinksmelter en chemische fabrieken die onder meer zwavelzuur en kunstmest produceerden. De stad stond ook bekend om haar glasindustrie, ooit een van de belangrijkste in Oekraïne. Vandaag is daar weinig van over.

In het centrale ziekenhuis heerst een constante drukte. Vrijwilligers slepen dozen met medisch materieel aan en proberen de tekorten op te vangen.

Daar ontmoeten we de 31-jarige Nadia Masuchenko. Haar auto zit vol luiers, ontsmettingsmiddelen en medische benodigdheden, bedoeld voor burgerslachtoffers van de vele, zware bombardementen. Als administratief medewerkster van de provincie Donetsk helpt ze waar ze kan. Ze rijdt regelmatig op en af om goederen te leveren.

"De mensen hier hebben alles tekort. Elke dag vallen er burgerslachtoffers, en de voorraden van de verplegers raken snel uitgeput", zegt ze. "In 2024 alleen behandelden de medewerkers van het ziekenhuis zo’n 1.000 gewonde burgers door bombardementen, om nog maar te zwijgen over de dodelijke slachtoffers die er de voorbije maanden zijn gevallen."

Van de ruim 67.000 inwoners in 2022 wonen vandaag slechts nog 16.000 mensen in Kostjantinivka. "Al ligt het werkelijke aantal wellicht vermoedelijk hoger", zegt Sergeï Gorbunov, de burgemeester van Kostjantinivka. We ontmoeten hem vlak bij het ziekenhuis. Hij ziet er vermoeid uit, terneergeslagen.

"De Russen verwoesten de stad beetje bij beetje", legt hij uit. "Het treinstation is niet meer, net zoals het stadhuis. Dat brandde 2 weken lang onophoudelijk af, omdat de constructie voornamelijk uit hout was opgetrokken. Zelfs mijn appartement is tot puin herleid."

De stad verlaten is voor hem geen optie. Ondanks de voortdurende dreiging blijft hij dagelijks vanuit het hart van de stad de situatie monitoren. Hij neemt ons mee door de gehavende straten van Kostjantinivka. "De frontlinie bevindt zich op 6 kilometer van de stad, in Tjasiv Jar", waarschuwt hij.

"In augustus vorig jaar hebben we de noodtoestand uitgeroepen en iedereen officieel aangemaand te vertrekken. Maar dat lukt slechts mondjesmaat. Hier wonen veel vluchtelingen die al eens verplaatst zijn uit bezette gebieden zoals Bachmoet en Toretsk. Je kan je inbeelden hoe het voor hen voelt, om nog maar eens te moeten vertrekken."

"Wie hier nog is, is vaak oud of slecht ter been. Evacueren is voor hen niet altijd eenvoudig", kadert hij. In zijn stem klinkt een mengeling van berusting en vastberadenheid. "En dan zijn er ook mensen die koste wat het kost in hun huis willen blijven. Voor hen is wie hier de plak zwaait, Russen of Oekraïners, van ondergeschikt belang."

We trekken een residentiële wijk van Kostjantinivka in, waar vorige maand verschillende glijbommen een ravage aanrichtten. Volledige woningen zijn tot puin herleid en gapende gaten onthullen wat ooit een slaapkamer, keuken of badkamer was.

Alexander (46), een vrijwilliger uit Slovjansk, zaagt houten planken op maat. Gewapend met een potlood en meetlat komt hij ons tegemoet. "Iemand moet het doen", zucht hij, wijzend naar rijen appartementsgebouwen zonder dak. "Ze werden vorige week geraakt door vliegtuigbommen. Nu is het ijskoud en smelt de sneeuw binnen. Als we het dak niet herstellen, zijn ze binnenkort helemaal onbewoonbaar."

Ondanks de gevaren en moeilijke omstandigheden blijven publieke en overheidsdiensten opereren in de stad. "Er is gas en elektriciteit", verduidelijkt de burgemeester. "Zodra de Russen onze infrastructuur beschadigen, beginnen we meteen met reparaties. Water is moeilijker. 2 van de 3 waterleveranciers zijn vertrokken, sommige delen van de stad zitten zonder. Daar moeten vooral vrijwilligers soelaas bieden."

Voor wie de constante dreiging te groot wordt, is de stad verlaten soms de enige optie. Met pijn in het hart nemen bewoners contact op met vrijwilligers, die hen in gepantserde voertuigen naar veiligere oorden brengen.

Die taak is weggelegd voor de ‘White Angels’, een team van politieagenten afkomstig uit de Donbas. Een riskante missie, zo blijkt. Verschillende vrijwilligers zijn de voorbije weken en maanden doelgericht getroffen door Russische drones en artillerie.

"Russen maken geen onderscheid, ondanks onze zichtbare uitrusting", zegt een van de agenten. Op hun evacuatiebus prijkt de naam Bachmoet, de stad waar ze tot mei 2023 nog actief waren. Vandaag zijn de ruïnes in Russische handen.

3 dagen geleden kregen ze een oproep om een evacuatie in Kostjantinivka uit te voeren. Op het afgesproken adres treffen we 2 agenten in volledige uitrusting – kogelvrije vesten en helmen – die aankloppen bij de 24-jarige Anastasia.

Zij ontfermt zich al weken over een hoogbejaard en kwetsbaar trio, onder wie haar 88-jarige overgrootmoeder, Anna Ivanova. "Het is te gevaarlijk geworden", zegt ze geëmotioneerd. "Niemand wil hier weg, maar vandaag is er geen andere keuze. Als we blijven, zijn wij misschien de volgende slachtoffers."

De 2 White Angels tillen de hoogbejaarde vrouw voorzichtig op en leggen haar op een ligbed. Terwijl ze naar het gepantserde voertuig wordt gedragen, werpt ze een laatste, diepe blik op het huis waar ze haar hele leven heeft gewoond, wetende dat dit wellicht de laatste keer is dat ze haar vertrouwde muren zal zien.