"Elke kaart liegt": waarom een 'objectieve' wereldkaart niet bestaat

De Golf van Mexico? Die bestaat niet meer voor de Amerikaanse gebruikers van Google Maps. Daar staat tegenwoordig 'Golf van Amerika' te lezen. Het is een van de eerste dingen waar Donald Trump zijn schouders onder zette na zijn aanstelling als Amerikaanse president.

"Het wekt heel wat spanningen en emoties op, er zijn nu eenmaal tradities in naamgeving", zegt Bram Vannieuwenhuyze, docent historische cartografie aan de Universiteit van Amsterdam, in 'Het uur van de waarheid' op Radio 1. Maar dat een naam zo snel veranderd kan worden, verbaast hem niet.

"Google Maps is een product van een commercieel bedrijf. Ze passen dat aan aan de wensen van klanten, en in dit geval aan die van de Amerikaanse president en gebruikers", zegt hij. "Maar ze gaan hun kaart ook aanpassen aan de wensen van andere gebruikers: in Europa of Mexico zullen ze andere namen op de kaart zetten."

Het voorval illustreert hoe relatief de waarheid van kaarten eigenlijk is. En dat gaat verder dan alleen de naamgeving.

"Er bestaat geen officiële, objectieve of neutrale wereldkaart", zegt Vannieuwenhuyze. "Kaarten worden gemaakt door allerlei mensen en instanties. Door landen, bedrijven, individuen… iedereen zet erop wat hij of zij wil."

"Kaarten worden dus gemaakt met een bepaald doel voor ogen, maar mensen gebruiken die kaarten ook voor een bepaald doel. Soms komen die doelen overeen, maar vaak is dat niet zo."

Hoe dan ook wijkt een kaart af van hoe de wereld er 'echt' uitziet. "Je kan de werkelijkheid niet 1 op 1 in kaart brengen. Omdat je verkleint, moet je selecteren en dus zaken weglaten", zegt hij. "Elke kaart is het gevolg van de keuze van de makers. Soms zijn die bewust en zou je kunnen spreken over manipulatie. Maar vaak zijn die keuzes onbewust: je moet kiezen wat je erop zet, maar ook vooral wat je er niet op zet."

In de loop van de geschiedenis van de cartografie zijn er heel wat misverstanden een eigen leven gaan leiden. De afbeelding van California als eiland, is een bekend bijvoorbeeld. "Die voorstelling werd decennialang gekopieerd. Kaarten worden namelijk niet gemaakt op basis van terreinwerk of metingen, maar door bestaande kaarten te kopiëren. Daarom dacht men lang dat California een eiland was."

Ook de beroemde 16de-eeuwse Vlaamse cartograaf Mercator kon al eens een 'fout' begaan. Die carteerde vanuit het Duitse Duisburg de wereld. "Mercator was een 'bureaucartograaf': hij heeft wel enkele metingen zelf ter plaatse verricht, maar hij is de Lage Landen nooit uit geweest. Zijn wereldkaart is dus gebaseerd op gegevens die hij kreeg via andere mensen of kaarten. Als daar fouten of hiaten in stonden, nam hij die over of corrigeerde hij op basis van andere gegevens."

Maar ook de manier waarop je de bolle aarde op een vlakke kaart projecteert, brengt uitdagingen met zich mee. Bij een mercatorprojectie komt de afbeelding tot stand door de bol te projecteren op een cilinder die de bol precies omsluit. Maar dat heeft gevolgen als je oppervlaktes met elkaar wil vergelijken.

"Mercator had ervoor gekozen om de richtingen zo getrouw mogelijk weer te geven om zijn kaart zo bruikbaar mogelijk te maken voor de scheepvaart. Andere parameters, zoals de oppervlaktes, kon hij daardoor niet getrouw weergeven." Dat verklaart waarom de oppervlaktes van landen met een korrel zout genomen moeten worden, en waarom Groenland groter lijkt dan Afrika, terwijl dat in werkelijkheid niet het geval is.

"Eigenlijk liegt elke kaart. De cartograaf heeft keuzes gemaakt om bepaalde dingen voor te stellen. Daardoor zijn andere dingen weggelaten of minder accuraat voorgesteld."

In 'counter-mapping' schuilt een andere aanpak, waar niet 1 cartograaf, bedrijf of machthebber de leidraad vormt. "Daarbij nemen burgers zelf het heft in handen en maken ze kaarten", zegt Vannieuwenhuyze.

"De institutionele cartografie omvat de kaarten die door de overheid worden gemaakt. Dat is de blik van bovenaf, wat vaak niet matcht wat mensen op het terrein denken. Daarom maken ze een 'tegenkaart'."

OpenStreetMap zou je kunnen zien als de 'counter-map' van Google Maps. "Je kan het vergelijken met Wikipedia. Individuele burgers creëren samen een digitale kaart. Dat is van onderuit, mensen die de handen in elkaar slaan, dus niet door een bedrijf of overheid van bovenaf."

"Maar ook dit is geen neutraal beeld", waarschuwt Vannieuwenhuyze. "Het is de som van hoe veel mensen samen de werkelijkheid zien. Ook daar worden zaken weggelaten en overheerst dus een bepaalde blik op de werkelijkheid."

En daar stopt de subjectiviteit van een kaart niet. De mercatorprojectie, Google Maps, OpenStreetMap… het blijven allemaal voorbeelden van westerse cartografie.

"Het zijn West-Europeanen en Amerikanen die de wereld karteren met hun tradities en hun maatstaven van wat we objectief en neutraal vinden", zegt Vannieuwenhuyze. "In andere culturen en samenlevingen doen ze dat ook, op andere manieren die niet noodzakelijk beantwoorden aan onze normen of zoektocht naar neutraliteit."