Van transmigranten op weg naar VS tot kinderen met overgewicht: koningin Mathilde op werkbezoek naar Costa Rica voor Unicef

Costa Rica is een atypisch land voor koningin Mathilde om naartoe te gaan. Het is niet straatarm, maar wel een land met een 'hoger middeninkomen', en het is op weg een 'hoog-inkomensland' te worden. De voorbije 25 jaar is volgens de Wereldbank het bruto binnenlands product er met maar liefst 85 procent gestegen per hoofd van de bevolking. Costa Rica is een van de welvarendste landen van Latijns-Amerika, en wordt daarom ook “het Zwitserland van Centraal-Amerika” genoemd.

Ondanks de economische groeispurt heeft Costa Rica voor Unicef, het kinderfonds van de Verenigde Naties, nog genoeg uitdagingen. Er is nog veel sociale ongelijkheid en armoede: ongeveer een kwart van de totale bevolking is arm, voor kinderen en jongeren loopt dat op tot bijna 39 procent.

Verder kende Costa Rica in 2023 een boost van transmigranten die door het land trokken. Onder hen gezinnen met kinderen, die op de vlucht extra kwetsbaar zijn. En in Costa Rica slaat ook de klimaatverandering hard toe, wat natuurlijk ook kinderen treft.

Vorig jaar moest de stroom gerantsoeneerd worden, en waren er geplande black-outs van een paar uur omdat het land de ergste droogte beleefde in 50 jaar en, de waterkrachtcentrales niet genoeg konden werken. Tegelijk bedreigt ook erosie en de stijgende zeespiegel de kustgemeentes.

Bijna een kwart van de Costa Ricanen zijn kinderen en jongeren: 1,21 miljoen van de 5,26 miljoen inwoners. Het is Mathildes eerste keer in Costa Rica. Ook koning Filip is er nog niet geweest.

Een van de opmerkelijkste dingen die Mathilde in Costa Rica ontdekt, is hoe Unicef gezinnen op de vlucht helpt, en zo zijn er veel. Costa Rica is een transitland voor migranten. In 2023 kwamen er elke dag tussen de 1.500 en 2.500 binnen, uit Panama in het zuiden en Nicaragua in het noorden. In totaal passeerden dat jaar 529.384 migranten de grenzen van Costa Rica.

Dat waren er 133 procent meer dan het jaar ervoor, waardoor Costa Rica de nationale noodtoestand uitriep en besloot om de migratie door zijn land georganiseerd aan te pakken. Er kwamen tijdelijke opvangcentra voor transmigranten aan de grenzen, waar migranten met bussen naartoe worden gebracht. Het plan was dat Mathilde een binnenlandse vlucht zou nemen naar het zuiden, en zo’n opvangcentrum bezoeken in Paso Canoas, op 20 km van de grens met Panama.

De grote vraag daar zou zijn wat het effect is van het nieuwe en strengere migratiebeleid van de Amerikaanse president Donald Trump op de mensen die door Costa Rica trekken op weg naar de VS. Vlak na zijn eedaflegging heeft Trump namelijk Operatie Aurora opgestart. Dat houdt in dat hij migranten die illegaal in de VS verblijven, en dat gaat over miljoenen mensen, zal deporteren en het land uitsturen.

Intussen is het effect duidelijk. Sinds een paar dagen is de migrantenstroom in Paso Canoas bijna stilgevallen. Tegenover de honderden migranten die enkele weken geleden nog elke dag aankwamen, arriveerde er de voorbije dagen op drie dagen tijd amper één bus met 40 mensen. De beelden van de deportaties van Trump schrikken duidelijk af. En ook de gezinnen op de vlucht die binnen Costa Rica al onderweg waren richting VS, voelen de rem.

Mathilde gaat naar een shelter in de hoofdstad San José waar die gezinnen nu terechtkunnen. Het zijn gezinnen die op doorreis zijn vanuit Panama of terugkeren uit buurlanden omdat de oversteek naar de VS niet langer mogelijk is. Ze krijgen er behalve onderdak ook psychologische ondersteuning, en dat blijkt nodig, zo ondervindt Unicef in de voorbije dagen.

Costa Rica heeft zelf ook veel tijdelijke arbeidsmigranten. Seizoensarbeiders, voornamelijk uit de indianengemeenschap van Ngöbe Buglé (uit Panama), komen met het hele gezin naar Costa Rica tijdens het koffieoogstseizoen. Terwijl de ouders werken op de koffieplantages, krijgen hun kinderen les en kunnen ze vrijetijdsactiviteiten volgen in een van de “Casas de la Alegría” of “Huizen van Vreugde”.

Mathilde bezoekt een van die Casas op een koffieplantage. De Casas de la Alegría zijn een samenwerking tussen de overheid en privépartners. Costa Rica heeft er intussen zowat 42. Het model is uitgedacht door Unicef, en is nu internationaal een voorbeeld van een “best practice” in midden- tot hoge-inkomenslanden.

Mathilde krijgt ook kooktips in Costa Rica, en ze volgt een workshop met bewegingsoefeningen. Eén op de vijf kinderen en jongeren is er namelijk te dik. Maar liefst 14 procent is zelfs obees. Van de kinderen tussen 5 en 19 jaar is bijna één op de drie zelfs te dik of obees (31,7 procent), dat is het hoogste cijfer in Centraal-Amerika.

Costa Rica heeft niet het klassieke probleem dat er te weinig eten is (slechts 2 procent van de kinderen is er ondervoed), wel dat er te weinig gevarieerde voeding is. De Costa Ricanen eten vooral rijst en kip, en geen groenten. Samen met Unicef heeft de overheid een actieplan ontwikkeld om een gezonde voeding en levensstijl te promoten, en kinderen beter te doen eten en meer te doen bewegen.

Een van de manieren zijn kookworkshops met tips om evenwichtig te koken en te eten, en ook actieve workshops met bewegingsoefeningen. Mathilde volgt er zo eentje in de gemeente Mora, een uurtje buiten de hoofdstad San José, waar de cijfers nog erger zijn: maar liefst 21,4 procent van de kinderen lijdt daar aan overgewicht, en 16,9 procent aan obesitas.

Costa Rica is wereldberoemd om haar schone natuur, met indrukwekkende regenwouden gevuld met duizenden soorten dieren en planten. Costa Rica bevat 5 procent van de wereldwijde biodiversiteit, terwijl het maar 0,03 procent van het landoppervlak op aarde beslaat. Ook die natuur, en de uitdagingen om ze te beschermen, zet Mathilde in de verf.

Op haar laatste dag in Costa Rica gaat ze naar een van de vele natuurreservaten van het land. Een kwart van het land is beschermd nationaal park of ander beschermd gebied. Wereldwijd is Costa Rica erkend als leider op het vlak van milieubeleid en milieuprestaties. Het is het enige tropische land dat ontbossing heeft teruggedrongen, dankzij een baanbrekend programma voor betalingen voor milieudiensten (PES). Zo worden bijvoorbeeld landeigenaren vergoed als ze doen aan duurzaam landgebruik en bosbeheer.

Mathilde gaat naar de University for Peace (UPEACE), een universiteit van de VN die als enige instelling binnen de VN uitsluitend belast is met vredesonderwijs en al 4 decennia leiders opleidt voor vrede. De campus is omgeven door het natuurreservaat Peace Park, dat bestaat uit een secundair bos en het laatste restant van een primair bos in de Centrale Vallei van Costa Rica.

In een primair bos heeft de mens nooit ingegrepen. Die bossen zijn zeldzaam, en hebben vaak een hoge biodiversiteit. In een secundair bos heeft de mens wel gezorgd voor veranderingen. Mathilde zal op de campus praten met studenten over klimaatverandering. Jongeren actief betrekken bij klimaatactie is een van de wereldwijde VN-doelstellingen die Mathilde ook actief promoot.

Ook op de klimaatactie heeft de nieuwe Amerikaanse president Donald Trump impact. Hij kiest ervoor om weer volop in te zetten op fossiele brandstoffen als olie en gas, en projecten voor hernieuwbare energie als wind stop te zetten. En net als tijdens zijn eerste ambtstermijn zal hij ook de VS (die toch na China de grootste uitstoter van broeikasgassen zijn) weer terugtrekken uit het klimaatakkoord van Parijs.

En Mathilde besluit haar trip actief, met sport. Net voor zij, en wij, weer het vliegtuig opstappen, gaat ze naar een sportprogramma voor jongeren georganiseerd door de politie, de Police Athletic Leagues, kortweg PAL. De politie is in Costa Rica fel uitgebouwd, gezien het land geen leger heeft (als een van de weinige landen in de wereld). Met het PAL-sportprogramma fungeren de agenten ook als mentoren in wijken die lijden onder geweld.

Via PAL betrekt de politie risicojongeren bij sport, onderwijs en culturele activiteiten, wat discipline, teamwork en leiderschap bevordert. Zo halen de agenten de banden aan met de gemeenschap, omkaderen ze de jongeren, en voorkomen ze criminaliteit.

Mathilde zelf vindt sport ook een van de beste manieren om jongeren vooruit te helpen in het leven. In de sport is iedereen in principe gelijk, arm of rijk, het bevordert het doorzettingsvermogen en het is goed voor het lichaam en het hoofd. Om de kracht ervan te promoten heeft ze al graag een balletje getrapt, of met een cricketbat gezwaaid.

Naar welke sport ze precies gaat net voor de terugreis, en of ze er zich zelf ook weer aan zal wagen, zullen we ter plekke ontdekken.

Koningin Mathilde wil echt op het terrein zijn. “Dat is belangrijk voor mij om naar de verhalen van de mensen te kunnen luisteren”, zo vertelde ze ons 2 jaar geleden, tijdens haar reis naar Bangladesh. Die trip was de eerste na 2 jaar coronapandemie en ze was zichtbaar opgelucht. “Ik wil de stem zijn van de meest kwetsbaren van de maatschappij. En ze zijn heel kwetsbaar.”

De vraag is natuurlijk of ze als koningin wel toegang krijgt tot de meest kwetsbaren in de maatschappij. In Costa Rica wordt ze bijvoorbeeld verwelkomd door de president en de first lady en spreekt ze ook met ministers. En ze beseft zelf ook goed genoeg dat landen haar niet het slechtste tonen.

Maar hoe koppig ze is om toch de realiteit te zien, hebben we zelf kunnen vaststellen in Bangladesh, toen we het Rohingya-vluchtelingenkamp bezochten. Dat is het grootste ter wereld en er leven een miljoen Rohingya, op de vlucht uit buurland Myanmar, hun thuisland waar ze als moslimminderheid vervolgd worden.

Toen Mathilde er aankwam, waren straten afgezet en “schoongeveegd” en werd ze rondgeleid in lege steegjes die anders krioelden van het volk. Op de uitgestippelde route voor de koningin was bijna geen Rohingya te zien. Die zaten verstopt in hun gammele hutjes of in straatjes ver weg van het parcours.

Ze heeft toen de plaatselijke veiligheidsdiensten, die haar als een schild omringden en meetroonden door het kamp, afgeschud om resoluut te kunnen ontsnappen naar een ongepland hutje om er te kunnen praten met gewone families.

Toen ik haar op het einde van die reis vroeg of ze wel de echte miserie te zien krijgt, zei ze daarover: “Ik heb geprobeerd om mijn best te doen om ook de andere kanten te zien. Ik probeer de werkelijkheid te kunnen zien, maar 3 dagen is moeilijk om een land en zijn bevolking te leren kennen.”

Het zijn ook de pakkende ontmoetingen op het terrein waardoor ze ook elke keer opnieuw beseft waarom het nodig blijft om op de barricades te kruipen, en bijvoorbeeld op te komen voor meisjes, zoals vorig jaar in Ivoorkust. “Ik heb met slachtoffers van seksueel geweld gesproken”, zei Mathilde toen, “en ik was enorm getroffen. Ze zijn een voorbeeld van veerkracht, van doorzettingsvermogen. Ik had bijna de tranen in de ogen, en ze blijven lachen.”

Mathilde doet zulke terreinbezoeken voor de VN, om aandacht te vragen voor hun wereldwijde doelstellingen, en ook voor Unicef, om het grote publiek te tonen hoe Unicef het leven van kinderen verbetert en waar giften naartoe gaan. Deze reis maakt ze voor Unicef. Ze is er intussen al 16 jaar erevoorzitster van en bezoekt elke twee jaar een buitenlands Unicef-programma. Costa Rica wordt haar 10e reis voor de organisatie.

Ook kroonprinses Elisabeth is al op missie geweest voor Unicef, naar Kenia, in 2019, samen met haar mama. Zeventien was ze toen en het was haar allereerste buitenlandse werkbezoek. Dat ze zou meegaan, was onaangekondigd, maar niet echt een verrassing.

Mathilde had tijdens vroegere humanitaire missies al gezegd dat ze heel graag eens haar kinderen zou meenemen. Naar zulke straatarme landen, op inleefreis, zodat ze beseffen hoe het leven is voor mensen die niets hebben.

De koningin heeft haar oudste dochter toen meegenomen naar een sloppenwijk. Toen ze achttien was, heeft ze er zelf gewerkt, als vrijwilliger. “Dat was voor mij een unieke ervaring”, vertelde ze ons in Kenia. “Ook de koning heeft zoiets gedaan toen hij jong was. Dat zit echt in ons leven, van thuis uit.” Of ze dat ook wil voor haar dochter? “We zullen zien, maar je ziet hoe geïnteresseerd ze is”, lachte ze toen.

Ook de wereldwijde doelstellingen van de VN komen tijdens deze trip aan bod. Dat is een concreet actieplan om over de hele wereld armoede te stoppen, de planeet te beschermen, en welvaart te garanderen voor iedereen, en dat tegen 2030. Dat wil zeggen over 5 jaar, en ze zijn 10 jaar geleden gelanceerd. In hoeverre zit Costa Rica daarbij op het goede spoor?

Mathilde promoot de VN-doelstellingen sinds 2016. Alleen ziet het er niet zo goed uit, zo gaf ze vorig jaar zelf toe in Ivoorkust. “Het is waar, er is heel veel vertraging voor de doelstellingen, en u ziet dat hier op het terrein”, vertelde ze ons. “Maar we moeten blijven hopen voor de volgende generatie. We moeten hen aanmoedigen. Dat is echt onze verantwoordelijkheid om naar de jeugd te luisteren en te blijven hopen.”