Dimitri Leue brengt 'Van den vos' met Han Coucke en Frank Focketyn: "Reinaert is crapuul van zuiverste soort"

'Van den vos Reynaerde' is nog steeds verplichte kost in de middelbare school. De 13e eeuwse dierenfabel is een van de hoogtepunten uit de Middelnederlandse literatuur. De middeleeuwse maatschappij wordt er een spiegel in voorgehouden, maar ook vandaag zegt het verhaal nog heel veel over de onhebbelijke kantjes van de mensensoort. 

'Van den vos Reynaerde', waarschijnlijk in de 13e eeuw opgetekend door Willem die Madoc maakte, is intussen ook opgenomen in de Canon van Vlaanderen. Begin 19e eeuw bracht de herontdekking van de eerste 'Reynaert' een stroom studies en bewerkingen op gang. 

En het verhaal van de sluwe vos die iedereen om de tuin leidt blijft populair. Elke nieuwe bewerking die uitkomt, gaat vlot over toonbank of lokt veel volk naar de zalen. 

Voor Dimitri Leue, die de bewerking maakte en het stuk regisseert, heeft het verhaal ook een sentimentele waarde. Hij vond het in de coronaperiode bovenaan in een doos met boeken die zijn grootvader voor hem bewaard had.

"Het was een bewerking van Jan Frans Willems. Ik heb over het verhaal ook veel interviews en essays gelezen en daar heb ik uit gestolen, dat mag ik wel zeggen, want Reinaert steelt ook, dus waarom zou ik niet mogen stelen? (lacht)"

"In die zin zijn we wel een heel compleet verhaal. We proberen het verhaal in zijn totaliteit te vertellen en we proberen ook nog de commentaar erop mee te geven en er onze eigen commentaar aan toe te voegen."

"Bij een fabel zeggen ze dat de dieren menselijke eigenschappen krijgen. Maar ik ga van het omgekeerde uit", gaat Leue verder. "Ik ga ervan uit dat wij als mensen dierlijke eigenschappen hebben en dat wij onze natuur onderdrukken. Reinaert staat echt voor de menselijke natuur in zijn slechtste vorm: zonder cultuur, zonder structuur, zonder rem, zonder afspraken in de maatschappij, anarchistisch gaan en doen wat hij zelf wil. En dat is super gevaarlijk voor een maatschappij." 

Leue vindt het dan ook heel heftig dat Reinaert zo populair is in Vlaanderen. "Iedereen zegt: dat is een leuke, schalkse schelm, die de koning weet beet te nemen, maar neen: het is een kindermoordenaar en verkrachter. Echt crapuul van de zuiverste soort. En die vereren wij in Vlaanderen." 

Voor Leue is zijn bewerking onder meer een zoektocht naar wat Vlaams is. "Wat is het dan? Waar moeten we dan zo fier op zijn? Wat wij maken, is dus Vlaams. Ik denk dat Vlamingen zichzelf in vraag durven stellen, dat is wat wij doen: zoeken naar onze identiteit." 

"Daarom wilde ik dat Middelnederlands naast hedendaagse straattaal zetten en de tussentaal die wij bijna allemaal hanteren. In de muziek (van Antoon Offeciers) zitten daarom ook veel verwijzingen naar de volksmuziek, maar in een hedendaags jasje." 

Leue bewerkte het verhaal in 2022 voor De Kwelm in Deinze, waar amateurs en professionals samenspelen. Ook toen vertolkte Han Coucke (bij het grote publiek vooral bekend als stand-upcomedian Han Solo) al Vos.

Nu wordt het hele stuk gespeeld door slechts 4 acteurs. Han Coucke is opnieuw Vos, Frank Focketyn de leeuw Nobel. Inge Paulussen is Das (de neef van Vos) en Jonas Leemans Wolf, maar zowel Paulussen als Leemans nemen nog een heleboel andere personages voor hun rekening. 

En dat lukt prima, ze switchen onder meer naar verschillende Vlaamse accenten, en zo werken hun personages misschien wel het vaakst rechtstreeks op de lachspieren van het publiek. "Ik doe dat graag en dat past hier perfect", legt Inge Paulussen uit. "Het is een Vlaams stuk. Hazin die komt van Hulsterlo, dat niet bestaat, maar zogezegd in de Kempen ligt. (Luister hieronder vanaf 1.58) En Ram is een poging van mij om Leuvens te praten, al ben ik er niet perfect in." 

Ook Jonas Leemans (onder meer bekend van 'Zingaburia') zet accenten in om de dieren tot leven te brengen. Zo spreekt Bruun de beer een aandoenlijk Limburgs. 

Hoewel de thematiek zwaar is, kan er in 'Van den vos die amoc maecte' dus ook veel gelachen worden. En dat is belangrijk volgens de makers.

"Hoe lichter de voorstelling is, hoe meer mensen zelf de ernst kunnen inzien", legt Frank Focketyn (onder meer bekend van 'In de gloria' en 'Het eiland') uit. 

Volgens Jonas Leemans zit die humor vooral in de tekst van Dimitri Leue, die bekend staat om het gemak waarmee hij de woordspelingen aan elkaar rijgt (al krijgt hij daar soms ook kritiek voor, iets waar ook de draak mee gestoken wordt in dit stuk). "Hij kan die zware boodschap met een stevige lepel humor meegeven. A spoonful of sugar makes the medicine go down. De boodschap komt zachtjes binnen, ze komt aan op het moment dat je het niet door hebt." 

Leue zelf is dan weer lovend voor de acteurs die met zijn tekst aan de slag gaan. "Met hen is het heel makkelijk om hier humor in te krijgen. Zij hebben ‘de lach aan hun gat', zoals dat gezegd wordt. Maar tegelijkertijd beseffen ze de ernst van het verhaal, kunnen ze makkelijk schakelen tussen humor en de moraal van het verhaal." 

Want ook vandaag zegt het verhaal dat 8 eeuwen oud is, nog heel veel over de mens en hoe hij zich gedraagt of - eerder - misdraagt.

"Het gaat over verkrachting en stelen, maar dat wordt uitgelegd als: dat is mijn natuur... of het is gedeelde schuld...", legt Han Coucke, die Vos speelt, uit. "Dat klinkt vandaag wel heel herkenbaar in de oren, op dat gebied zal de Reinaert altijd relevant blijven." 

Want de Reinaert gaat ook over wat we nu desinformatie noemen, iets waar zelfs wereldleiders zich aan durven te bezondigen. "We zeggen wel: we leven in een democratie, maar zelfs in een democratie kan zich dat installeren en dat vind ik het interessante eraan", gaat Coucke verder.

"Alles is woord, alles is de uitleg, met woorden kan je mist maken, en in de mist vind je de weg niet meer, dat is wat er constant gebeurt, dat mensen niet meer weten: wat is waar, wat is niet waar? Waar moeten we naartoe? Dit is een schoolvoorbeeld ervan."

"Wanneer een verhaal de tand des tijds zo overleeft, dan betekent het dat er een grote herkenning in zit, een weerspiegeling van wie we zijn als mens, verteld door dieren", vindt Frank Focketyn die de parallel met het politieke wereldtoneel duidelijk aanwijst. 

"Ik vind het een schone metamorfose. Zeker nu, in deze zeer onzekere en hachelijke tijden, vind ik, krijgt het toch een wrange betekenis. Vos is heel listig, echt crimineel, en als ik dat politiek vertaal, als je ziet hoe grootmachten zich nu aan het herprofileren zijn, dan zijn er toch grote vossen aan de macht nu."