CLB's zien recordaantal leerlingen met gedragsproblemen: "Jongeren kunnen hun problemen niet onder woorden brengen"

Britte Debo heeft haar eigen schoonheidssalon. Ze verliet haar job als leerkracht nadat leerlingen haar bureaustoel en computer met een bijtend product hadden overgoten. De huisarts stelde huidirritaties vast maar de leerlingen kwamen er met een ‘sorry’ van af. 

Een school zoekt eerst zelf manieren om met moeilijk gedrag in de klas om te gaan. Het CLB komt erbij wanneer leerlingen regels blijven overtreden of met ernstige gedragsproblemen kampen. Vorig jaar gebeurde dat bij 25.437 leerlingen in heel het Nederlandstalig onderwijs.

In een open brief vorige maand vroeg een groep mensen uit het onderwijs "aandacht, ondersteuning en onderzoek naar het moeilijke gedrag en de extreme psychologische stress bij leerlingen."

“We zien dat er nog niet in elke school duidelijke afspraken zijn over gedragsproblemen,” zegt algemeen directeur Stefan Grielens van de Vrije CLB’s. “Daarvoor heb je een sterke directie of zorgcoördinator nodig, maar er is heel wat verloop in die functies en soms heeft de school andere prioriteiten, zoals een beter leesbeleid.” 

Die visie is er wel in de secundaire MIA-school in Brugge. Leerkrachten kwamen door storend gedrag en emotionele moeilijkheden in de klas soms niet meer aan lesgeven toe. Daarom kunnen ze nu met enkele klikken op de computer aangeven dat ze een leerling naar de rustruimte sturen, als de emoties hoog oplopen.

Leerlingen nemen dan plaats aan een tafel in een afgeschermd stukje van het lokaal. Daar wacht een zorgmedewerker op hen, zoals Charlotte Delacourt: “Dan kunnen ze aan de hand van een schema aangeven waar ze nood aan hebben en het juiste materiaal nemen om tot rust te komen, hun gedachten neer te schrijven of ze kunnen in gesprek gaan.”

Elke dag ziet ze gemiddeld zo’n 6 leerlingen langskomen. Idealiter gaan leerlingen al naar de ruimte voordat het gedrag escaleert: “We zien dat leerlingen ook op eigen initiatief naar hier komen als ze nood hebben aan rust of een gesprek. Dan kunnen ze hier verder werken aan een taak of toets. Ze weten dat aan een toets ontsnappen hier geen optie is.”

Chelsea-Ann was vorig jaar leerling op de school en kwam geregeld naar de ruimte: “Soms voelde ik dat het in de klas allemaal wat te veel werd, en dan heb ik hier geleerd om tot rust te komen. Door te schrijven kon ik loslaten, tekenen hielp me om mijn gedachten te verzetten en door muziek luisteren, verminderde de stress.”

Ook voor leerkracht Miet Delepierre brengt het systeem meer rust: “De andere leerlingen blijven in een veilige situatie en je kan hen blijven lesgeven. De leerling die het moeilijk heeft, krijgt de juiste begeleiding en opvolging na een incident.” Als leerkracht kan ze bij de aanmelding ook aangeven of ze nadien nood heeft aan een extra begeleider bij een herstelgesprek.

Delepierre ziet doorheen haar jaren ervaring dat meer jongeren het moeilijk hebben om de verantwoordelijkheden te dragen die ze van thuis uit krijgen, zoals het huishouden runnen of in hun eentje op school geraken terwijl de ouders al zijn gaan werken: “Ze zijn met hun hoofd niet bij de les. In hun gedrag merk je dat ze met problemen zitten die ze niet kunnen of willen onder woorden brengen omdat ze zo heftig zijn.” 

BEKIJK: In de MIA-school in Brugge proberen ze gedragsproblemen preventief aan te pakken:

Opvallend: jongens komen 4 keer meer in contact met het CLB dan meisjes voor storend gedrag. Stefan Grielens van de Vrije CLB's: “Als meisjes zich niet goed in hun vel voelen, zullen we dat eerder zien in psychische klachten. Jongens gaan dat sneller aan de buitenwereld tonen met verbaal of fysiek geweld.” 

Ook de leeftijd speelt een rol: “Opvallend veel meldingen over gedragsproblemen komen uit de eerste graad van het middelbaar onderwijs. Mogelijk is die verandering tussen basis- en secundair onderwijs toch erg groot en moeten we nadenken hoe we die verandering meer geleidelijk kunnen maken.” 

Maar ook bij jongere kinderen komen al gedragsproblemen voor: bij 133 leerlingen in het gewone basisonderwijs was er zelfs een definitieve uitsluiting op school waarbij het CLB betrokken was.

Basisschool Sint-Pieter in Mechelen zet daarom al enkele jaren extra in op herstelgericht werken. “We merken pas hoe goed onze aanpak werkt wanneer nieuwe leerlingen toekomen en ze niet gewend zijn om conflicten uit te praten en te luisteren naar elkaar,” vertelt zorgcoördinator Natalie Umans. Ook hier kunnen leerkrachten met een druk op de telefoon meteen een zorgleerkracht laten bijspringen bij storend gedrag.

Zes gouden leefregels hangen overal aan de muren en worden in het begin van het schooljaar met de leerlingen ingeoefend. “Heel het team gebruikt deze regels en past op dezelfde manier sancties toe. Leerlingen moeten dan bijvoorbeeld de gouden regels overschrijven tijdens de speeltijd,” zegt Umans. “Als het misloopt, leren de kinderen ook hoe ze het weer goed kunnen maken en hun verantwoordelijkheid kunnen nemen.”

Juf Marlies De Weerdt van de derde kleuterklas geeft een voorbeeld: “Bij een bezoek aan Sinterklaas waren we geschrokken van het gedrag van enkele leerlingen: er werd onder het kleed van de Sint gekeken en de roetpiet kreeg een mep. In de klas begeleidde de zorgcoördinator daarop een kringgesprek waar iedereen over zijn ervaring kon vertellen, en dat had duidelijk een positief effect op de groep. Met een sorry-strip konden de leerlingen tekenen hoe ze het weer goed konden maken.”

Maar het allerbelangrijkste op de school is preventief werken: over emoties leren praten en een warme band met de kinderen opbouwen. De Weerdt: “We hebben een bankje onder de trap in de klas waarop kinderen rust kunnen vinden en dan weten ze ook dat ik daar een luisterend oor voor hen zal zijn. Soms staan kinderen in de file om op het bankje te mogen zitten.”

Ook met de ouders probeert de school een goede relatie op te bouwen, bijvoorbeeld met een praatje wanneer het kind aan de klasdeur wordt afgezet. Al kan een gesprek over een gedragsprobleem wel een uitdaging zijn: “Soms durven ouders tegen ons te roepen waar hun kind bijstaat. Dan proberen we hen duidelijk te maken dat we dit soort gedrag geen goed voorbeeld vinden,” zegt Umans. 

Een extra bezorgdheid is de toename op de school van kleuters met een verstandelijke beperking, in vakjargon ‘type 2’. Deze kinderen hebben het extra moeilijk om te verwoorden wat hen dwarszit en zo komt het sneller tot conflict. Stefan Grielens is bezorgd over die groei: “Academici zijn op zoek naar een verklaring. Gaat het om een aangeboren beperking of krijgen deze jonge kinderen te weinig kansen om te spelen en zo te leren en te ontwikkelen?”

Dat valt ook Marlies De Weerdt op: “Sommige kinderen weten niet goed hoe ze met blokken of met poppen kunnen spelen. Dan ga ik actief met hen in de speelkeuken koken of winkeltje spelen. Het zorgteam geeft ook spelcoaching in kleine groepjes om onze kinderen te leren spelen. Mogelijk wordt er thuis iets te vaak naar een scherm gekeken of zijn er geen middelen om speelgoed in huis te halen.”

Stefan Grielens ziet een oplossing in meer samenwerking tussen de sectoren onderwijs en welzijn: "We moeten goed afspreken wie welke taak op zich neemt. Nu werken we nog te veel naast elkaar. We hebben hier voorstellen voor, maar moeten heel hard aan de boom schudden om tot een constructieve dialoog te komen."

"Dit zijn cijfers die niets aan de verbeelding overlaten", reageert Vlaams minister van Onderwijs Zuhal Demir (N-VA). "Scholen moeten zich kunnen focussen op het lesgeven", stelt ze. "We moeten af van de mentaliteit dat scholen maatschappelijke problemen oplossen. Ze zijn er het slachtoffer van."

Demir wil de orde en rust op school herstellen en werkt samen met Leerpunt - een onafhankelijke onderwijsdenktank - aan richtlijnen rond goed gedrag en klasmanagement. "Jongeren moeten expliciet leren welk gedrag wel en niet aanvaardbaar is in onze maatschappij", zegt de minister.

Er komt ook een leerlijn, een deelaspect van de eindtermen, gericht op gedrag. Bovendien zal Demir een omzendbrief sturen om een halt toe te roepen aan agressie tegen leerkrachten. Zo'n omzendbrief is gebruikelijk in het onderwijs en licht toe hoe bepaalde wetgeving of situaties te benaderen.

De minister wijst daarnaast op de verantwoordelijkheid van de ouders. "We maken van het schoolreglement een schoolcontract dat ouders dienen te respecteren", zegt ze. Wie onvoldoende inspanningen levert om betrokken te zijn bij het schoolleven, riskeert zijn schooltoeslag te verliezen.

"Ook kinderen die problematisch gedrag vertonen, hebben recht op onderwijs. Maar dat mag niet ten koste gaan van andere leerlingen en leerkrachten", besluit ze.