B.G. zat 325 dagen onterecht in de cel en krijgt daar vergoeding van 3.650 euro voor: "Bedrag is veel te laag"

30 mei 2022. B.G. wordt gearresteerd. De beschuldiging is niet gering: poging tot moord, sterker, dubbele poging tot moord. Hij wordt er meer bepaald van verdacht de opdracht te hebben gegeven om twee personen te liquideren. 

Een klein jaar later, welgeteld 325 dagen, wordt B.G. over de hele lijn vrijgesproken. Het vonnis van de correctionele rechtbank is even helder als definitief. Niemand gaat in beroep. B.G. is vrij. Al smaakt die vrijheid zeer bitter. Achteraf beschouwd heeft hij 325 dagen vastgezeten. Waarvoor? Voor niets. Een jaar van zijn leven werd hij beroofd van zijn vrijheid, totaal ten onrechte blijkt nu.

Daarvoor wil hij compensatie. Zijn advocaat start een procedure om schadevergoeding te krijgen. Dat kan. Er is in ons land sinds 1973 een wettelijke regeling voor wat ietwat archaïsch omschreven wordt als de ‘onwerkdadige of onwerkzame hechtenis’. 

Eerste stap is een brief aan de minister van Justitie. Maar daar vangen ze bot. De minister antwoordt dat B.G. de arrestatie aan zichzelf te danken heeft. 

“Uw cliënt wou aanvankelijk geen verklaringen afleggen. Ook een herverhoor wilde hij niet en hij weigerde in eerste instantie toestemming te geven tot het afstaan van DNA. Uiteindelijk kon hij toch herverhoord worden en gaf hij aan dat ze hem ‘erbij wilden lappen’.” 

Verder voert de minister aan dat het DNA van B.G. werd teruggevonden op de plaats van de feiten, dat hij zich ophield in ‘verdachte milieus’ en dat uit informatie uit het buitenland blijkt dat hij politioneel gekend is. Neen, de vrijspraak van de rechtbank maakt op de minister niet bepaald veel indruk. “Ik kan geen gunstig gevolg geven aan uw verzoek”, zo sluit hij zijn brief dan ook af.

Het is het bekende twistpunt in deze zaken, zo klinkt het haast unisono bij diverse strafpleiters die we hierover contacteerden. Zelfs als je finaal wordt vrijgesproken is dat niet voldoende overtuigend om een vergoeding te krijgen. Je moest je maar niet zo verdacht gedragen hebben. Maar anderzijds, zo stellen zij, is het eigenlijk volkomen logisch dat je je verdacht gedroeg. Waarom zou de politie je anders arresteren.

We mogen er toch van uitgaan dat de politie niet lukraak iemand arresteert. Er zal toch altijd wel een reden zijn. En als dan achteraf blijkt dat het geen goede reden was, moet dat rechtgezet worden, en mag men dat niet als een boemerang laten terugkeren om te zeggen: ‘eigen schuld dikke bult.’ Vrijspraak is vrijspraak, punt.

B.G. en zijn advocaat laten het er dan ook niet bij. Zij tekenen beroep aan tegen de beslissing van de minister. De zaak komt voor een commissie. Die commissie is een wat bijzonder orgaan. Je kan die beschouwen als een administratieve rechtbank, voorgezeten door de voorzitter van het Hof van Cassatie, de eerste voorzitter van de Raad van State en de voorzitter van de Orde van Vlaamse Balies.

Het is een procedure die kan vergeleken worden met een gewone rechtszaak. De vrijgesprokene kan samen met zijn advocaat zijn zaak komen verdedigen net zoals een vertegenwoordiger (geen advocaat) namens de minister dat doet en ook het openbaar ministerie, de advocaat-generaal bij het Hof van Cassatie, wordt gehoord.

Anders dan een gewone rechtszaak is dan weer dat alles achter gesloten deuren gebeurt, niet publiek dus. En de rechtspraak wordt nauwelijks gepubliceerd. Dat laatste maakt dat er over deze procedure eigenlijk niet zo veel bekend is. 

Deze commissie spreekt zich uit over de hoogte van het bedrag dat door de minister is toegekend, of over de al dan niet terechte afwijzing van de vraag door de minister.

Dat laatste is zo in het geval van B.G. Zij zijn het niet eens met het antwoord van de minister en tekenen dus beroep aan.  

Een jaar na de beslissing van de minister valt het verdict. De commissie oordeelt anders dan de minister en stelt dat B.G. wel degelijk recht heeft op een vergoeding. Zij vinden dat een verdachte weliswaar recht heeft op ‘stilzwijgen’ en dat een verdachte helemaal niet de plicht heeft om actief samen te werken met politie en justitie. 

Maar in dit concrete geval vinden ze wel dat B.G. in een eerste periode zichzelf erg verdacht heeft gemaakt. Het is dus normaal dat de politie dit moest onderzoeken terwijl B.G. in voorhechtenis zat. 

Maar ook toen het onderzoek was afgerond, bleef B.G. in voorarrest zitten tot de start van zijn proces. En dat, zo oordeelt de commissie, kan je B.G. niet verwijten. En voor die periode heeft hij dus recht op een vergoeding.   

Het is en blijft het meest heikele punt in deze materie, de persoonlijke gedraging van de betrokkene. Het is een criterium dat zeer ruim kan geïnterpreteerd worden. In de praktijk gaat de discussie ook meestal hierover. Advocaat-generaal Alain Winants sprak hierover in een recent artikel in een vakboek in termen van “vaak ook een delicate en bijwijlen zelfs surrealistische discussie.” 

Het is inderdaad een beetje absurd: je wordt vrijgesproken, maar tegelijk word je ervan verdacht jezelf verdacht te hebben gemaakt.

Dat is ook het standpunt van Koen De Backer, advocaat van B.G. "Ik heb 3 keer moeten strijden om de onschuld van mijn cliënt duidelijk te maken: tijdens het onderzoek, tijdens het proces en nu ook nog eens in deze procedure. Hoewel mijn cliënt ondubbelzinnig vrijgesproken is, moet ik hem toch nog blijven verdedigen. Dat is de wereld op zijn kop. De man zou automatisch recht moeten hebben op een behoorlijke vergoeding."

Mensen kunnen zichzelf verdacht maken door bv. tijdens het onderzoek tegenstrijdige verklaringen af te leggen, niet mee te werken bij een huiszoeking, vluchten voor de politie, een vals paspoort bezitten of nog, “een marginale levenswijze” te hebben. Hoe dat laatste objectief gedefinieerd wordt, is ons niet bekend.  

Wel is duidelijk dat elke casus op zich moet beoordeeld worden en dat het er telkens op aankomt feiten te interpreteren. Maar ben je dan eigenlijk niet bezig met opnieuw een rechtszaak over de feiten? En daarover was er toch al duidelijkheid: vrijspraak.   

In het geval van B.G. komt er een uitspraak van de commissie die je zou kunnen omschrijven als een compromisoplossing. Een bepaalde periode (de eerste 252 dagen) van voorhechtenis heeft hij aan zichzelf te danken, een andere periode, de resterende 73 dagen, niet. 

Hiervoor krijgt hij een vergoeding van 50 euro per dag, wat neerkomt op een totaalbedrag van 3.650 euro. Het is een vergoeding, geen schadevergoeding. Want dat laatste zou betekenen dat politie en justitie een fout zouden hebben gemaakt en de Belgische Staat dus schuld erkent.

Dat is uitdrukkelijk niet de gedachte achter deze regeling. Maar uit hoofde van diegene die, post factum beschouwd, weken- of maandenlang ten onrechte zijn vrijheid kwijt was, speelt dat natuurlijk wel. 

Orde van grootte is 50 euro per dag ‘onwerkzame hechtenis’ het bedrag dat momenteel meestal uitgekeerd wordt. Evident zijn veel mensen hiermee niet tevreden. De al bij al zware procedure, de geringe kans op slagen en het relatief kleine bedrag aan vergoeding maakt dat veel advocaten er niet eens aan beginnen. ‘Het sop is de kool niet waard’, zo kregen we her en der te horen. 

De wet spreekt over een vergoeding die ‘ex aequo et bono’ wordt berekend, met andere woorden, men tracht redelijk en billijk te zijn. Er zijn 2 schadeposten die vergoed worden: materiële schade (denk aan loonverlies, advocaatkosten, …) en morele schade (denk aan de naam en faam van de verzoeker, de ernst van de feiten, de media-aandacht voor de zaak, …)

Wat dan wel een passend bedrag is, is moeilijk te zeggen. Wat moet er tegenover een dag onterecht verblijf in onze overbevolkte gevangenissen staan? Wat de OVB betreft, de organisatie van alle Vlaamse advocaten, is het duidelijk. Zij willen het systeem zoals het nu bestaat afschaffen.

Ze vindt het onduidelijk wat nu precies bedoeld wordt met “persoonlijk gedrag van de verdachte” en ze vindt de vergoedingen te laag. De OVB stelt een automatische forfaitaire vergoeding voor van 100 euro per dag, verhoogd tot 150 euro vanaf dag 15 en 200 euro vanaf dag 365. Dat stond te lezen in hun memorandum aan de nieuwe regering. In de regeringsverklaring wordt niet gesproken over een hervorming van het systeem. Het valt dus nog af te wachten of de nieuwe minister van Justitie iets zal veranderen, maar een prioriteit lijkt het in elk geval niet te zijn. 

Maar de meest essentiële vraag is wellicht deze: over hoeveel mensen praten we? Hoeveel mensen verblijven er onterecht in onze gevangenissen? Het aantal ingediende dossiers voor ‘onwerkzame hechtenis’ is in elk geval geen goeie graadmeter. 

De jongste jaren hebben er telkens zo’n 75 mensen een schadevergoeding gevraagd. Maar er zijn allicht veel meer mensen die na voorhechtenis worden vrijgesproken. Alleen, daarover zijn geen cijfers bekend.

Wel is bekend hoeveel mensen er globaal in onze gevangenissen in voorarrest zitten. In 2022 zaten er gemiddeld 11.000 mensen in de gevangenis. 4.000 onder hen waren mensen in voorarrest. Dat is 36 procent van de totale gevangenisbevolking en dat is ook erg veel. In 2024 was er een dalende trend. Vorig jaar zaten er gemiddeld 3.861 mensen in voorarrest. Dat is 32 procent van de totale gevangenisbevolking.

Mensen in voorarrest zijn nog niet veroordeeld. Theoretisch worden zij dus verondersteld nog onschuldig te zijn. En in een beperkt aantal gevallen zijn ze dat ook effectief.

B.G. was er een tijdlang een van. In zijn hoofd waren het 325 dagen te veel, in hoofde van de commissie slechts 73. De ironie wil dat B.G. ondertussen opnieuw in voorarrest zit. Hij wordt opnieuw verdacht van andere feiten die met bovenstaand dossier niets te maken hebben. Maar de vraag blijft wel: wat is een passende vergoeding per dag die je ten onrechte in de gevangenis zat, vrijheid die je kwijt bent?