"72 dagen gemarteld, omdat ik bevelen weigerde": 3 Russische deserteurs doen hun verhaal bij VRT NWS

24 februari 2022. Rusland valt Oekraïne binnen en ontketent daarmee de grootste oorlog op het Europese continent sinds de Tweede Wereldoorlog. Wat het Kremlin aanvankelijk als een korte ‘speciale militaire operatie’ presenteert, groeit al snel uit tot een bloedige en langdurige strijd.

7 maanden na de start van de Russische invasie ziet president Poetin zich genoodzaakt een gedeeltelijke mobilisatie aan te kondigen. Voor wie zich tegen de oorlog verzet en weigert wapens op te nemen, verandert de mobilisatie alles: wie kan, vlucht weg.

In een mum van tijd zijn alle vliegtickets naar steden als Istanbul, Tbilisi en Jerevan uitverkocht, met prijzen voor een enkele reis die wel tot 2.000 dollar stijgen. Een ware exodus. De Britse krant The Independent noteerde dat, amper 2 weken na de start van de mobilisatie, zo’n 700.000 Russen het land hadden verlaten.

Wie blijft, probeert het leven zo goed en zo kwaad als het gaat voort te zetten, zij het met een groeiend gevoel van wanhoop en onzekerheid. Totdat het lot toeslaat. Russische mannen in steden als Moskou of Sint-Petersburg worden op straat, in de metro of zelfs in supermarkten aangehouden. Vaak eindigt dat met een gedwongen mobilisatie om het slinkende troepenbestand in Oekraïne aan te vullen.

VRT NWS spreekt in Armenië met 3 Russische deserteurs. Mannen die na maanden of zelfs jaren in de loopgraven erin geslaagd zijn Oekraïne te ontvluchten, Rusland achter zich te laten en hun leven als deserteur voort te zetten.

"Ik ben alles kwijt: mijn thuis, mijn familie, mijn toekomst", zegt Alex met trillende stem. Zijn verhaal is er een van verzet, wanhoop en de onmogelijke keuze tussen vechten of vluchten. Alex ontliep de dood, maar betaalde daar een hoge prijs voor: hij kan nooit meer terug naar Rusland. "De oorlog heeft alles van me afgenomen. Ik ben gebroken."

Ooit droomde hij van een carrière als programmeur, maar zijn leven nam een wending die hij nooit had verwacht. Tegen zijn wil belandde hij in het Russische leger en uiteindelijk aan het front in Oekraïne. "Ik was altijd tegen deze oorlog, maar in Rusland heb je geen keuze."

Alex groeide op in Kirov, een stad met een half miljoen inwoners in het westen van Rusland. Als tiener blonk hij uit op school en droomde hij van een toekomst in de IT. "Ik wilde programmeren studeren. Ik had bij verschillende universiteiten gesolliciteerd en werd overal aanvaard", vertelt hij. Maar zijn ouders beslisten anders. In 2017 stuurden ze hem naar een militaire academie in Sint-Petersburg.

"Het was een harde klap. Ik was niet gemotiveerd en rebelleerde, hopend weg gestuurd te worden. Maar dat lukte niet", zegt Alex. 5 jaar lang leerde hij het militaire vak, maar hij voelde zich nooit thuis in die wereld. "Ik zag dat militairen in het Russische leger niet meer of minder zijn dan slaven. Het individu telt niet."

Bij aanvang van zijn militaire studie tekende Alex, zoals elke student aan de academie, een contract met het leger. "Dat hoorde bij de verplichtingen. Toen leek oorlog zo ver weg, het was ondenkbaar. Niemand dacht dat het ooit een probleem zou worden."

2 weken voor de Russische invasie van Oekraïne in februari 2022 bevond hij zich met zijn eenheid op de Krim voor een militaire oefening. "We testten militair materieel. Toen dachten we nog dat het om een simpele training ging. Plots begonnen ze tanks en wapens op te stapelen. We voelden dat er iets op til was, maar wat precies, wisten we niet."

"We leefden in bunkers en kelders, 40 kilometer achter de frontlinie in de regio Cherson", vertelt Alex. "Het was er ijskoud, de lucht rook naar modder en verbrand metaal. Op een dag hoorde ik een luide knal. Buiten lag een soldaat, dood. Hij was op een mijn gestapt. Ik kon niet stoppen met denken: dat had ik kunnen zijn."

De jonge Alex, toen 24 jaar, kon zijn oversten overtuigen hem om medische redenen tijdelijk naar Rusland terug te sturen. Terug in zijn geboortestad probeerde Alex alles om het leger te verlaten. "Als ik Rusland niet zou verlaten, zou ik gegarandeerd terug naar het front gestuurd worden", zegt hij.

"Er zijn maar 2 manieren om daaraan te ontsnappen: ofwel ben je medisch ongeschikt, ofwel beland je in de gevangenis", legt hij uit. "Ik deed alsof ik ziek was: eerst problemen met mijn gewrichten, daarna nierstenen. Het werkte een tijdje, maar op 2 april 2023 stonden er 2 militairen voor mijn deur."

Alex werd gedwongen in een bestelwagen van het leger te stappen en naar de door Rusland bezette Krim gestuurd. "Russische troepen stonden zwaar onder druk door Oekraïense strijdkrachten, en wij werden klaargestoomd voor een zelfmoordmissie: de beruchte ‘Storm Z’-eenheid. Ik moest ontsnappen. Het was nu of nooit."

Op 11 mei 2024 lukte het Alex om te deserteren. Hij gebruikte een populair Telegramkanaal, gerund door Russische opposanten, en volgde een vooropgestelde route om het land te verlaten. "Het moeilijkste was niet het ontsnappen zelf, maar wat erna kwam. Ik heb een heel traject afgelegd om in Armenië te geraken, dankzij de ngo Idite Lesom. Zij helpen Russen om aan mobilisatie te ontsnappen."

Sinds een jaar leeft Alex in Armenië, ver van zijn thuis. Hij werkt in de keuken van een plaatselijk restaurant, waar hij de afwas doet en een centje verdient om te overleven. "Ik voel me zo eenzaam. Ik heb alles achtergelaten: mijn vriendin met wie ik ging trouwen, mijn familie, mijn hond en mijn kat. Ik kan nooit meer terug naar Rusland. De oorlog heeft me alles ontnomen."

Sasha is 33 en komt uit Nizjni Novgorod, een stad aan de Volga-rivier. Hij werd op 22 oktober 2022 opgewacht door de politie aan een metrostation. Er lag een brief op hem te wachten in het politiekantoor. "Ik voelde meteen dat er iets niet klopte en weigerde", vertelt hij. "Dat maakte hen woedend. Ze sloegen me en sleurden me mee."

Onderweg stopten de agenten volgens Sasha drugs in zijn zakken. "Het was een smoes om me onder druk te zetten: 'Ofwel ga je naar de gevangenis, ofwel teken je deze documenten en ga je naar het front', zeiden ze. Er waren zogezegd getuigen, allemaal deel van het complot."

Hij had nauwelijks militaire ervaring en naar eigen zeggen "helemaal geen interesse" om zich aan te sluiten. Zijn verplichte dienstplicht dateerde al van 2010. Bovendien heeft hij familie in Oekraïne. "Dit is niet mijn oorlog", zegt hij daarover.

"In het legerkamp bleef ik protesteren. Ik vertelde iedereen dat ik nooit een wapen zou opnemen", gaat hij voort. "Uiteindelijk kreeg ik een compromis: ik mocht me aansluiten bij een medisch team. Na een opleiding van amper 2 weken werd ik assistent-anesthesist en ben ik naar een veldhospitaal in de provincie Loegansk gestuurd in Oekraïne, naar een dorpje op 15 kilometer van het front."

Ze gebruikten een leegstaand huis als ziekenhuis. "Het voelde alsof ik in een nachtmerrie was beland", legt Sasha uit. "De constante dreiging van artillerie en drones was verlammend. 8 maanden lang verzorgde ik gewonde Russische soldaten. We kochten met ons eigen geld beter medisch materiaal, maar de officieren namen alles in beslag om door te verkopen."

"Het Russische leger is een chaos", gaat Sascha voort. "Voor voedsel en water waren we afhankelijk van lokale burgers. Toch behaalde ik goede resultaten als assistent. Dat bleef niet onopgemerkt. Ik werd naar een opleidingscentrum gestuurd en omdat zo veel officieren sneuvelden, werd ik na 3 maanden zelf benoemd tot officier." Plots was hij verantwoordelijk voor de uitrusting van troepen aan het front. Maar opnieuw weigerde hij naar eigen zeggen bevelen. "Het kwam me duur te staan."

Doordat hij bleef tegenstribbelen, brachten ze hem naar een kelder. "Daar begon de hel", legt hij uit. "72 dagen lang hebben ze me gemarteld. Elektrische kabels, ijskoud water, brute slagen – het stopte nooit. Veel anderen die weigerden, werden zonder pardon geëxecuteerd. Ik overleefde omdat ze mijn medische vaardigheden nodig hadden."

Uiteindelijk kocht hij zich vrij en mocht hij opnieuw bij een medisch team werken. Van januari tot maart 2024 voerde hij evacuaties uit aan het front bij Koepjansk. "Die periode staat in mijn geheugen gegrift", vertelt hij. "Eén keer zag ik 5 bussen vol troepen voor mij geraakt worden door drones en artillerie. Tientallen stierven ter plekke. Ikzelf raakte gewond door rondvliegende scherven."

Artillerie is vaak onvoorspelbaar, een kwestie van geluk. Maar drones, dat is een ander verhaal. "Als een drone je ziet, is het bijna gegarandeerd voorbij", zegt Sasha. "De overlevingskansen zijn zo laag dat zelfs de ex-gevangenen spijt krijgen van hun beslissing om de zelfmoordmissies aan te gaan. Velen plegen zelfmoord. Ondertussen hadden mijn vrouw en pasgeboren kind nog steeds geen enkele roebel ontvangen voor mijn maandenlange werk in het Russische leger."

"In maart 2024 kreeg ik het bevel om deel te nemen aan een zelfmoordmissie. Dat was het breekpunt", zegt hij. "Ik wist dat ik moest ontsnappen. Ik deed me voor als werfleider en beweerde dat ik bouwmaterialen moest kopen in Rostov, een stad in Rusland net over de grens met Oekraïne."

Dankzij die leugen bereikte hij Rusland. Van daaruit reisde hij via Moskou en Minsk met de hulp van de ngo Idite Lesom, die deserteurs via Telegram ondersteunt, uiteindelijk naar Jerevan in Armenië.

"Ook hier is het allesbehalve veilig. Ik ben hier al eens aangehouden door de FSB, de Russische geheime diensten, maar kon gelukkig ontsnappen", legt hij uit. "Als ze me pakken, zijn er 2 opties: de gevangenis in Rusland of opnieuw naar het front in Oekraïne. Met mijn ervaringen probeer ik nu anderen aan het front in Oekraïne te helpen. Ik deel mijn verhaal, en dagelijks contacteren mensen me die in dezelfde situatie zitten als ik enkele maanden geleden."

"Ik leef constant onder stress, maar alles is beter dan Rusland." Zijn droom is nu om naar de Europese Unie te verhuizen, samen met zijn vrouw en dochter. "Ik wil een vredevol bestaan opbouwen, misschien in Duitsland of Frankrijk. Elk land is goed, zolang deze hel maar voorbij is."

"Ons leger is een spiegelbeeld van de Russische samenleving", besluit hij. "In Rusland laten we het regime toe om ons als beesten te behandelen. Nu behandelt het regime ook onze buurlanden als beesten. Ik hoop dat dit een les zal zijn voor andere landen: laat je land niet zo handelen. Geef hen die kans niet. Als samenleving dragen we een verpletterende verantwoordelijkheid."

Luka (26) is opgegroeid in Moskou. Tijdens de eerste mobilisatie in september 2022 lijkt hij initieel de dans te ontspringen, totdat hij in december besloot wat boodschappen te gaan doen. "Ik wilde alleen even een frisdrank kopen, maar dat werd me fataal", zegt hij.

Hij werd tegengehouden door 2 politieagenten en had zijn identiteitspapieren niet bij zich. "Ik was van plan om maar enkele minuten weg te zijn. Het was reden genoeg voor de politie om me mee te nemen naar het commissariaat. Daar hoorde ik dat er een oproepingsbrief voor me klaar lag. Ze hielden me 4 uur vast."

Hij voelde meteen wat er ging gebeuren en probeerde hulp te zoeken bij ngo’s en mensenrechtenorganisaties. Niemand reageerde. "De agenten probeerden me gerust te stellen", vertelt hij. "Ze beloofden dat ik in een medisch departement zou werken, ver weg van het front, en nooit de grens met Oekraïne zou oversteken. Ik geloofde er niets van, en terecht."

Na 2 weken training in een kamp in West-Rusland werd hij rechtstreeks naar Oekraïne gestuurd. "Ik werd ingedeeld bij een infanterie-eenheid, specifiek een zogenaamde stormeenheid in de regio Loehansk", legt hij uit. "Dat weigerde ik. Volgens mijn contract hoorde ik bij een medische afdeling. ‘Contracten doen er niet toe', kreeg ik te horen. 'Wij bepalen wat je doet.' Uiteindelijk werd ik ingezet bij drone-eenheden dicht bij het front."

Ondertussen bleef hij contact zoeken met 'Ik Wil Leven', een Oekraïense organisatie die Russen helpt in zijn situatie. "Ik gaf ze informatie over Russische posities en missies, in de hoop dat ze me konden helpen mezelf aan te geven en me uit het Russische leger te redden. Maar de beloofde hulp bleef uit."

Na verloop van tijd werd hij toch als medic ingezet. "Mijn taak was om gewonden en gesneuvelden te evacueren, vaak vanuit de meest gevaarlijke zones. Ondanks mijn gebrek aan training moest ik al snel een eenheid leiden. Het front was pure chaos."

"Een paar maanden eerder zat ik nog anime te kijken op de bank in mijn appartement in Moskou. Nu stond ik in loopgraven, omringd door geweld", vertelt hij. "Vluchten leek onmogelijk. Op elke hoek stonden controleposten, en het dreigement dat deserteurs zonder pardon werden geëxecuteerd, hing constant boven ons hoofd."

Zijn uitrusting noemt hij "waardeloos". "Mijn kogelvrije vest woog 25 kilo. Voedsel en water waren nauwelijks beschikbaar", zegt Luka erover. "In Koepjansk, een van de meest hevige frontlinies, werden we met 250 man naar de loopgraven gestuurd. 2 weken later waren we nog met 30. De rest was dood. De loopgraven lagen vol lichamen. Je moest er letterlijk overheen stappen. Boven ons vlogen constant vliegtuigen, drones, en de inslagen van artillerie waren oorverdovend. Het was een hel van constant geweld, angst en verlies."

Hij vond wat houvast in een vriendschap met een man die op dezelfde dag en in hetzelfde jaar geboren was. "Hij had 5 kinderen thuis, een teken van illegale mobilisatie. We werkten goed samen en probeerden elkaar te beschermen." Maar toen hij kritiek uitte, werd hij op een zelfmoordmissie gestuurd.

"Een paar dagen later vond ik hem zwaargewond in een loopgraaf", vertelt hij voorts. "Zijn gezicht was onherkenbaar en hij miste een voet. Ik probeerde hem in leven te houden, maar hij stierf in mijn armen. Het telefoontje naar zijn vrouw om haar het nieuws te vertellen, achtervolgt me nog steeds. Sindsdien maak ik geen vrienden meer. Waarom zou ik? Iedereen sterft toch."

In februari 2024 kreeg hij opdracht om midden in de nacht een drone en een doos alcohol naar een andere eenheid te brengen. Alcohol is overal. Het is de enige manier waarop veel soldaten overleven. "Ik gaf de coördinaten en het tijdstip door aan 'Ik Wil Leven' en hoopte dat ze me eindelijk zouden redden. Maar in plaats daarvan bombardeerden ze precies die locatie. Ik raakte zwaargewond, vol granaatscherven, en moest mezelf 1,5 kilometer naar een stabilisatiepunt slepen. Ik verloor bijna al mijn bloed."

Hij werd gerepatrieerd naar Moskou, waar hij naar eigen zeggen slechts "minimale medische zorg" kreeg. "Mijn lichaam zit nog steeds vol granaatscherven", zegt hij. Luka trekt zijn mouw op en laat diepe littekens zien. Ook op zijn bovenlichaam zijn er veel te zien.

"In Moskou hoorde ik van Idite Lesom, een Telegram-kanaal dat Russen helpt te deserteren. Dankzij hen ben ik via een zorgvuldig voorbereide route in Armenië terechtgekomen. Vandaag ben ik een ander mens. Ik heb angststoornissen en nachtmerries. Mijn lichaam is arbeidsongeschikt door de verwondingen. Mijn vader wil niets meer met me te maken hebben. Hij vindt dat ik Rusland heb verraden. Het is een nachtmerrie."