Chatbot op Telegram helpt Russische militairen in Oekraïne deserteren: "Elke soldaat minder aan het front is een overwinning"

Sinds de Russische president Vladimir Poetin op 21 september 2022 een gedeeltelijke mobilisatie aankondigde, is er in Rusland een stille exodus aan de gang. Duizenden mannen, vaak met weinig meer dan de kleren aan hun lijf, vluchten naar landen als Armenië, Kazachstan en Georgië. Ze willen niet vechten in een oorlog die ze niet steunen. Voor velen is het een keuze tussen vluchten of sterven.

Ontsnappen aan het Russische regime is geen eenvoudige opgave. Grenzen worden streng bewaakt, veiligheidsdiensten houden alles in de gaten en de angst voor represailles is groot. Toch zijn er mensen die hen helpen. Een van hen is Grigori Sverdlin (46), oprichter van de ngo Idite Lesom (Russisch voor 'Ga het bos in').

Sinds de mobilisatie heeft zijn organisatie al meer dan 43.000 mannen geholpen om aan de dienstplicht te ontsnappen, waaronder zo’n 1.500 deserteurs die het front in Oekraïne ontvluchtten.

"Ik ben hiermee begonnen eind september 2022", vertelt Sverdlin via een videogesprek vanuit Spanje, waar hij nu verblijft. "Toen Poetin de mobilisatie aankondigde, besefte ik dat ik een luis in de pels van het regime kon zijn. Ik wilde een verschil maken door Russen te helpen ontsnappen aan de oorlog."

Sverdlin, zelf afkomstig uit Sint-Petersburg, verliet Rusland 2 weken na de start van de invasie in Oekraïne. Zijn activistische verleden maakte het land te onveilig voor hem. De mobilisatie was voor hem een keerpunt. "Plots kwam de oorlog heel dichtbij. Mensen die nooit hadden gedacht dat ze ermee te maken zouden krijgen, kregen een oproep. Er was een manier nodig om hen te helpen."

Sverdlin vindt de manier om te helpen in Telegram, een populair sociaalmedium in Rusland. Idite Lesom biedt via een anonieme chat hulp aan mannen die willen vluchten. "Eerst krijgen ze automatische antwoorden van de chatbot", legt Sverdlin uit. "Als blijkt dat de persoon serieus is, wordt hij doorgeschakeld naar een van onze 120 vrijwilligers. Die werken in shifts van 4 uur, 12 uur per dag."

De hulp varieert naargelang de situatie. Voor mannen die nog niet zijn opgeroepen, volstaat vaak advies over hoe ze kunnen onderduiken of het land kunnen verlaten. Voor soldaten die al aan het front vechten, is de situatie veel complexer. "Dan schakelen we over op een intensievere begeleiding", zegt Sverdlin. "We vragen zoveel mogelijk details: waar ze zich bevinden, welke documenten ze bij zich hebben, wat hun opties zijn. We beschrijven alle risico’s, maar uiteindelijk moeten ze zelf de beslissing nemen."

Als iemand besluit te vluchten, stuurt Idite Lesom een gedetailleerd vluchtplan. "We geven precieze instructies: waar je je kleren moet wisselen, waar je de bus moet nemen, waar je je simkaart en bankkaart moet weggooien. Het is heel gerichte informatie", benadrukt Sverdlin. De organisatie heeft ook vrijwilligers in Rusland zelf, die ter plaatse ondersteuning bieden.

De meestvoorkomende bestemmingen voor Russische deserteurs zijn Armenië en Kazachstan. "Die landen zijn relatief veilig", legt Sverdlin uit. "Je kunt er naartoe reizen met een intern Russisch paspoort, wat niet het geval is voor bijvoorbeeld Georgië. Daar heb je een internationaal reisdocument nodig, en veel soldaten hebben dat niet."

Maar zelfs in die "veilige" landen zijn de risico’s groot. Russische veiligheidsdiensten patrouilleren ook daar, en deserteurs moeten constant op hun hoede zijn. "In Oezbekistan of Wit-Rusland zouden ze niet veilig zijn", waarschuwt Sverdlin. "Maar in Jerevan of Astana kunnen ze tenminste een nieuw leven opbouwen, ver weg van het front."

Niet iedereen kiest ervoor om Rusland te verlaten. Ongeveer 600 mannen die Idite Lesom hielp, besloten onder te duiken in eigen land. "Ze blijven liever onder de radar in Rusland dan een nieuw leven te beginnen in een vreemd land, ver weg van familie en vrienden", zegt Sverdlin. "Maar ook voor hen is het leven zwaar. Ze kunnen niet terug naar hun oude leven, en de angst om opgepakt te worden is constant aanwezig."

De redenen om te deserteren zijn divers, maar Sverdlin merkt een patroon. "De meeste mensen zeggen dat ze niet willen sterven. En ze willen ook niemand doden. Voor hen is dit niet hun oorlog." Idite Lesom vraagt niet door naar de motieven van de mannen die om hulp vragen. "Dat is niet aan ons", zegt Sverdlin. "Onze taak is om hen te helpen, ongeacht hun redenen."

Toch horen de vrijwilligers van Idite Lesom vaak hartverscheurende verhalen. "Sommige deserteurs worden door hun eigen familie verstoten", vertelt Sverdlin. "Ze krijgen te horen: ‘Je bent mijn zoon niet meer.’ Anderen zijn helemaal verloren in hun nieuwe leven. Migratie is nooit makkelijk. Je moet alles achterlaten: je huis, je werk, je familie."

De Russische overheid heeft Idite Lesom 2 weken geleden bestempeld als "buitenlandse agent", een stigmatiserend label dat vaak wordt gebruikt om critici van het regime het zwijgen op te leggen. Ook Sverdlin zelf staat op die lijst. "Ik voelde me niet meer veilig in Georgië", zegt hij. "De regering daar heeft een pro-Kremlin-koers ingezet, en ik wist dat het een kwestie van tijd was voordat ik problemen zou krijgen."

Vandaag runt Sverdlin de organisatie vanuit Spanje. Zijn ultieme doel? "Het Russische leger verzwakken", zegt hij resoluut. "Hoe meer soldaten deserteren, hoe minder troepen er naar Oekraïne gestuurd kunnen worden. Protesteren heeft in Rusland geen zin meer. We moeten creatief zijn in onze strijd tegen het regime."

Zolang Poetin aan de macht blijft, zal de oorlog voortduren, vreest Sverdlin. "Misschien komt er ooit een staakt-het-vuren, maar een duurzame vrede is onmogelijk zolang hij aan de macht is. De oorlog wordt steeds minder populair in Rusland. Er zijn meer mensen die willen dat hij stopt dan mensen die bereid zijn om te vechten. Maar het regime laat geen ruimte voor verzet. Russen voelen zich als ratten in een val."

Voor tienduizenden van hen is Idite Lesom de enige uitweg. "We zijn een kleine organisatie", besluit Sverdlin. "Maar we maken een groot verschil. Elke soldaat die deserteert, is er één minder aan het front. En dat is een overwinning op zich."