Vooruit wil niet weten van aanpassing loonindexering: wat stelt Bart De Wever voor en wat is impact op onze koopkracht?

"De koopkracht is voor ons héél belangrijk. Die moet beschermd blijven. En de beste manier om de koopkracht van de mensen te beschermen is de loonindexering."

Vooruit schoof met Melissa Depraetere vandaag een van haar toppers naar voren om de onderhandelingspositie van Vooruit nog eens extra kracht bij te zetten. De partij wil niet weten van een aanpassing van het systeem van de automatische loonindexering. Dat zeggen ze al "vanaf dag 1" naar eigen zeggen. 

Formateur Bart De Wever (N-VA) stelt, ook sinds het begin van de onderhandelingen, voor om dat wel te doen. Het wordt mogelijk een van de belangrijkste discussiepunten wanneer de partijen vanaf woensdag gaan proberen om een akkoord te bereiken.

Wanneer het leven duurder wordt, stijgen in België automatisch de lonen, pensioenen en uitkeringen mee. 

Elke maand berekent de overheid hoeveel duurder ons leven geworden is. Dat doet ze door de zogenoemde index te berekenen op basis van de prijsevolutie van een heel aantal goederen en diensten waar Belgische gezinnen geld aan uitgeven. Die index dient om de verhoging van de lonen en uitkeringen te berekenen. Enkel in ons land en Luxemburg bestaat dat systeem nog. 

Vooral bij hoge inflatie is het effect groot. Dat was het geval in 2022 en 2023. Toen piekte de inflatie in ons land zelfs tot boven 10 procent eind 2022. Het leven was toen een tiende duurder dan in dezelfde maand het jaar ervoor. De loonindexering leidde ertoe dat onze koopkracht tijdens die zware jaren minder afnam dan in andere landen, want tussen 2021 en 2023 stegen onze lonen automatisch gemiddeld met 15 procent.

Alle partijen aan tafel zijn het erover eens dat het systeem behouden moet blijven. De automatische indexering blijft dus zeker bestaan. 

De Wever wil naar eigen zeggen "kleine aanpassingen" doorvoeren. In de supernota wordt gesleuteld aan de berekeningsmethode en het tijdstip van de loonsverhoging.

De Wever wil ten eerste dat overheidspersoneel één keer per jaar de automatische loonindexering doorgerekend krijgt. Nu gebeurt dat op verschillende momenten en soms meerdere keren per jaar, afhankelijk van de hoogte van de inflatie. 

Al het overheidspersoneel en ongeveer de helft van de werknemers in de privésector zien hun loon nu stijgen op het moment dat de index met een bepaald niveau is gestegen. Op dat moment stijgen ook de uitkeringen en pensioenen. 

Bij 40 procent van de werknemers in de privésector, zo’n 1,2 miljoen mensen, gebeurt die loonsverhoging op een vast moment één keer per jaar. Meestal op 1 januari. Ook dat gebeurt op basis van de index. De verhoging is dus niet lager dan bij bijvoorbeeld overheidspersoneel, maar je krijgt ze wel later.

De Wever wil nu voor alle ambtenaren de indexering vastleggen op 1 moment per jaar. Steeds op 1 januari.

In de supernota staat ook een andere berekeningsmethode beschreven. Nu wordt de afgevlakte gezondheidsindex, dat is de specifieke index die gebruikt wordt om te bepalen wanneer het loon stijgt, berekend door het gemiddelde te nemen van de gezondheidsindex van de afgelopen 4 maanden. Dat zou verlengd worden naar 12 maanden. 

Vooral in tijden van hoge inflatie zullen de aanpassingen een verschil maken. 

In 2022 werd de spilindex bijvoorbeeld 5 keer overschreden omdat de prijzen zo snel stegen. Voor een deel van de Belgen volgde hun loonsverhoging snel op die prijsstijgingen, waardoor hun koopkracht snel beschermd was. Dat was anders voor 1,2 miljoen landgenoten, bijvoorbeeld mensen die in de horeca werkten. Zij moesten een jaar wachten op hun hoger loon, terwijl de prijzen van energie en in de winkel wel meteen stegen. 

Ook de nieuwe berekeningsmethode die De Wever voorziet, zou ervoor zorgen dat de index harde inflatieschokken minder snel doorrekent in het loon. 

"De aanpassingen zouden vooral het effect hebben dat de indexering van de lonen later zal gebeuren dan nu het geval is. Alles zal wat vertragen en pieken zullen er meer uitgefilterd worden", zegt econoom Jonas Vanderkelen (KU Leuven). 

Volgens berekeningen van het ABBV en de oppositiepartij PVDA zullen mensen wel degelijk koopkracht verliezen. Loon dat de werknemers tijdens het jaar misliepen omdat tot 1 januari werd gewacht om de lonen aan te passen, wordt namelijk niet gecompenseerd. Of dat ook effectief een groot verschil zal maken, is moeilijk uit te maken. "Dat valt moeilijk te voorspellen want dat hangt heel erg af van het prijsniveau en hoe de inflatie de komende jaren zal evolueren."

Door de aanpassingen kan je "qua koopkracht in een echte rollercoaster terechtkomen", waarschuwt Gert Peersman (UGent) op X. Hij voerde een groot onderzoek naar de koopkracht afgelopen regeerperiode. "Als je één keer per jaar gaat indexeren, heeft het systeem absoluut geen zin meer om de koopkracht te ‘stabiliseren’", zegt hij. 

Ook uitkeringen van de overheid vallen onder de automatische indexering. Maar om het verschil tussen werken en niet werken groter te maken staat in de supernota dat de komende 5 jaar de leeflonen en de uitkeringen voor mensen die langer dan 1 jaar werkloos zijn niet geïndexeerd zullen worden. Tenzij in geval van uitzonderlijk hoge inflatie. 

Dat betekent hoe dan ook een geleidelijk verlies van koopkracht de komende jaren voor mensen die een beroep doen op zo’n uitkering. Hoeveel precies hangt af van de inflatie. Momenteel bedraagt die 3,2 procent.

Dat dat wel degelijk impact zal hebben, blijkt ook uit de begrotingstabel. De Wever rekent erop dat het niet-indexeren zo'n 342 miljoen euro zal opleveren, omdat de overheid minder zal moeten uitkeren. 

Het verzet van Vooruit tegen de niet-indexering van uitkeringen is minder groot dan de andere plannen met de index, zo lijkt het. Melissa Depraetere spreekt in het interview enkel over het belang van de index voor lonen en pensioenen. 

Dat is onduidelijk. Ook CD&V gaf eerder al aan de koopkracht van werkende mensen hoog in het vaandel te dragen. Maar hun kritiek op wat De Wever voorstelt met betrekking tot de index was niet zo luid en openlijk als die van Vooruit. 

"Alles is nog bespreekbaar", zei De Wever vanmorgen als reactie op de rode lijn van Vooruit. Maar hij benadrukte wel "dat de meeste voorstellen al 7 maanden op tafel liggen en al in alle vormen en gedaanten besproken zijn."

Vanaf woensdag bespreken de onderhandelaars opnieuw de voorstellen uit de supernota. Vrijdag moet De Wever opnieuw naar de koning. Als hij er dan niet in geslaagd is een akkoord te bereiken, stopt hij als formateur.