Tientallen staatshoofden en regeringsleiders komen samen in Auschwitz om te herdenken hoe 80 jaar geleden het concentratie- en vernietigingskamp van de nazi’s werd bevrijd. De Duitse president en bondskanselier zijn aanwezig, de Israëlische premier Netanyahu zal er niet bij zijn. Ook Rusland is niet uitgenodigd.
80 jaar bevrijding van Auschwitz wordt herdacht met focus op overlevenden, maar politiek kaapt aandacht (deels) weg
Paulien Lambert
Gepubliceerd:
Het waren nochtans de troepen van de Sovjet-Unie die op 27 januari 1945 als eersten Auschwitz bereikten. Daar waren op dat moment nog zo’n 7.000 gevangenen achtergebleven.
Van 1940 tot januari 1945 werden 1,1 miljoen mensen vermoord in Auschwitz, het grootste concentratie- en vernietigingskamp van nazi-Duitsland. De meeste slachtoffers waren Joden, die naar Auschwitz gebracht werden uit heel Europa. Vaak werden ze meteen bij hun aankomst naar gaskamers gestuurd, waar ze werden gedood. De lichamen werden daarna verbrand in crematoria.
Het kamp
Auschwitz werd in 1940 aanvankelijk opgericht als een gevangenis voor Poolse krijgsgevangenen. In 1941 gebeurden de eerste experimenten om er ook gevangenen te vergassen. Het kamp werd uitgebouwd tot een heel complex met tientallen subkampen. De bekendste zijn Auschwitz I en Auschwitz II-Birkenau, het administratieve centrum en het vernietigingskamp.
Vanaf 1942 werden Joden vanuit heel Europa naar Auschwitz gevoerd om op industriële schaal vermoord te worden. Vrouwen, kinderen, ouderen en fysiek zwakkeren werden meteen naar de gaskamers gestuurd. Wie daartoe in staat was, werd ingeschakeld voor dwangarbeid.
In 1944 werden de meeste gaskamers en crematoria in Auschwitz opgeblazen. Ook veel data over gevangenen werden vernietigd. De Sovjet-troepen kwamen dichterbij en de nazi’s wilden zo veel mogelijk sporen uitwissen.
Enkele weken voor Auschwitz door de Sovjets bevrijd zou worden, werden bijna 60.000 gevangenen uit de kampen geëvacueerd. In zogenoemde ‘dodenmarsen’ moesten ze vaak honderden kilometers te voet afleggen naar andere kampen. De 7.000 gevangenen die de Sovjettroepen op 27 januari 1945 aantroffen in Auschwitz, werden te zwak geacht om de tocht te overleven.
Herdenking met overlevenden
Tijdens een ceremonie op de historische site van het kamp Auschwitz II-Birkenau zullen vandaag overlevenden uit het kamp spreken. De meesten van hen zijn in de 90 jaar oud, mogelijk is het dus de laatste grote herdenking van de bevrijding waar mensen die het kamp hebben meegemaakt, bij kunnen zijn.
Er komen ook tientallen hooggeplaatsten, regeringsleiders en staatshoofden. Voor ons land komen koning Filip en koningin Mathilde en premier De Croo. Het Nederlandse koningspaar met kroonprinses Amalia en de Britse koning Charles zullen er eveneens bij zijn. De Poolse president uiteraard ook, net als de Duitse president Steinmeier en bondskanselier Scholz.
Geen van de aanwezige politici zal een speech mogen geven. Het Auschwitz-museum wil namelijk dat de focus ligt op de verhalen van de overlevenden van het kamp.
Maar toch is deze herdenking politiek geladen.
Voor Israël zal de minister van Onderwijs, Yoav Kisch, de plechtigheid bijwonen. Premier Benjamin Netanyahu wordt niet verwacht.
Controverse rond Netanyahu
Over de mogelijke komst van Netanyahu was de afgelopen weken heel wat controverse uitgebroken. Eind vorig jaar heeft het Internationaal Strafhof een arrestatiebevel uitgevaardigd tegen Netanyahu, op verdenking van oorlogsmisdaden en misdaden tegen de mensheid tijdens de oorlog in Gaza.
Polen, dat de macht van het Internationaal Strafhof erkent, zou daarom verplicht geweest zijn om Netanyahu te arresteren, mocht hij naar Polen zijn gekomen voor de herdenking.
Maar de Poolse regering van Donald Tusk heeft, op vraag van de Poolse president, verzekerd dat Netanyahu zonder problemen de herdenking in Auschwitz zou kunnen bijwonen. De president vond dat “elke burger uit Israël, ook de machthebbers, moest kunnen deelnemen aan deze uitzonderlijke gebeurtenis.”
Ook de Poolse regering stelde in een resolutie dat “de veilige deelname van de leiders van de staat Israël een deel was van het eerbetoon aan het Joodse volk”. Premier Donald Tusk omschreef de zaak als “delicaat”.
“Aan de ene kant hebben we de uitspraak van het Strafhof, en aan de andere kant is het voor mij vanaf het begin duidelijk dat de premier, de president of elke andere vertegenwoordiger van de staat Israël het volste recht en gevoel van veiligheid moet hebben als hij het concentratiekamp Auschwitz bezoekt, vooral op de gedenkdag”, aldus Tusk.
Het Auschwitz-museum doet de hele controverse rond de mogelijke aanwezigheid van Netanyahu af als een provocatie door de media, aangezien Netanyahu nooit van plan zou zijn geweest om naar Polen te komen voor de herdenking.
Rusland ook niet welkom
Over die andere afwezige is de directeur van het museum dan wel heel stellig: Rusland werd niet uitgenodigd. Vanuit historisch oogpunt is het opvallend dat de Russen, de bevrijders van het kamp, niet welkom zijn op de herdenking van die bevrijding. Tegelijk is Duitsland, dat historisch de schuld meedraagt voor de gruwel van Auschwitz, er dan weer wel bij.
De reden voor die schijnbare tegenstelling is natuurlijk niet ver te zoeken.
Sinds de inval van Rusland in Oekraïne mogen Russische vertegenwoordigers niet meer komen naar herdenkingen in Auschwitz. In 2005, bij de 60ste verjaardag van de herdenking, was president Poetin zelf nog aanwezig. Hij prees er de verdienste van de Sojvet-soldaten die het kamp hadden bevrijd. Poetin noemde de tragedie van Auschwitz ook een “bittere waarschuwing voor de hele mensheid”.
“De Holocaust liet zien hoe makkelijk het is voor een beschaving om de grens te overschrijden naar wreedheid, wat onvermijdelijk leidt tot de vernietiging van de mensheid”, zei Poetin.
Dit jaar is er geen sprake van een Russische delegatie op de plechtigheid. Een land dat de waarde van vrijheid niet begrijpt, heeft geen plaats op een ceremonie die gewijd is aan bevrijding, zegt de directeur van het Auschwitz-museum . “Het zou cynisch zijn om Rusland erbij te hebben.”
Net als tegen Netanyahu is er trouwens een aanhoudingsbevel uitgevaardigd door het Internationaal Strafhof tegen Poetin, voor mogelijke oorlogsmisdaden tijdens de oorlog in Oekraïne. Bij aankomst in Polen zou hij dus gearresteerd moeten worden. In tegenstelling tot voor Netanyahu, werd voor Poetin geen uitzondering gemaakt.
