Verkiezingen die er geen waren: Aleksandr Loekasjenko blijft ook na vandaag president van Wit-Rusland

Het contrast met 5 jaar geleden is groot. Toen bracht massaal volksprotest in Wit-Rusland president Loekasjenko bijna ten val. Nog nooit was de onvrede in het land zo zichtbaar. Het begon met woede over de aanpak van de coronapandemie, nog voor de presidentsverkiezingen van augustus 2020.

Toen de demonstraties hardhandig onderdrukt werden, lokte dat nog meer protest uit. Wekenlang kwamen tienduizenden mensen op straat. Ook na de verkiezingen, die Loekasjenko naar eigen zeggen met 80 procent van de stemmen won, hield het protest aan. Het leek alsof er echt iets stond te gebeuren en de dictatuur aan het wankelen was.

Loekasjenko had bij die verkiezingen ook voor het eerst sinds lang een echte tegenstander, tot eenieders verbazing, inclusief die van Loekasjenko zelf: Svetlana Tichanovskaja, een 37-jarige huisvrouw die de plaats van haar man Sergej Tichanovski had ingenomen. De populaire blogger was zelf van plan om zich kandidaat te stellen, maar werd door het regime in de gevangenis gegooid, net als andere leden van de oppositie.

Loekasjenko gedoogde Tichanovskaja als kandidaat, maar moest vaststellen dat ze wekenlang tienduizenden mensen op de been kreeg. Voor en na de verkiezingen. Volgens Tichanovskaja kon Loekasjenko haar enkel verslaan door massaal fraude te plegen. Meerdere westerse landen steunden haar en weigerden Loekasjenko na de verkiezingen te erkennen als legitieme leider van Wit-Rusland.

De dictatuur wankelde, maar viel niet om. Met brute repressie sloegen de veiligheidsdiensten het protest neer. Tienduizenden mensen werden opgepakt. Alle belangrijke oppositieleden zitten in de gevangenis of werden gedwongen om in ballingschap te gaan. Ook Tichanovskaja, die al enkele jaren in Litouwen woont. In 2023 werd ze bij verstek tot 15 jaar cel veroordeeld.

Ook onafhankelijke media werden monddood gemaakt. De harde aanpak loonde, het openlijke protest doofde uit. Bijna 5 jaar later zit Loekasjenko (70) nog altijd stevig in het zadel. Al sinds 1994. Met dank aan bondgenoot Rusland. En na vandaag kan hij dus aan een 7e termijn van 5 jaar beginnen.

Een echte uitdager, zoals Tichanovskaja in 2020, had hij deze keer niet. Er waren 4 tegenkandidaten, maar geen van hen vormde enige bedreiging. De slogan van een van hen luidde zelfs: "Niet in plaats van, maar samen met Loekasjenko!"

Van een kiescampagne was ook nauwelijks sprake. In de hoofdstad Minsk is het zoeken naar verkiezingsaffiches. Hier en daar herinnert een bord de kiezers er wel aan dat er verkiezingen zijn en roept het hen op om te gaan stemmen.

Er zullen vandaag zeker heel wat mensen bewust op Loekasjenko gestemd hebben. Hun belangrijkste argument daarvoor is hun vrees voor instabiliteit mocht er een nieuwe leider aan de macht komen.

Maar voor de oppositie hebben deze verkiezingen geen enkele betekenis. Ze zijn niet meer dan "een ritueel voor een dictator om zichzelf opnieuw te installeren", verwoordt Tichanovskaja het.

Ook de Europese Unie heeft het over een "totaal ondemocratische oefening" en een "totale schijnvertoning". "Het zijn geen verkiezingen als je al weet wie er zal winnen", liet een woordvoerster van buitenlandvertegenwoordiger Kaja Kallas optekenen.

Het Europees Parlement nam al een resolutie aan waarin de uitslag van de verkiezingen op voorhand verworpen werd. De kiescampagne, gekenmerkt door harde repressie, haalt volgens die resolutie "zelfs de minimumstandaard voor democratische verkiezingen niet". 

Van massaal volksprotest is al lang geen sprake meer in Wit-Rusland. De kans op grote demonstraties tegen Loekasjenko na de bekendmaking van de uitslag is bijzonder klein. Loekasjenko is er zelf vrij zeker van dat die er niet zullen komen: de Wit-Russen hebben hun les geleerd uit de protesten van 5 jaar geleden, zei hij afgelopen vrijdag tijdens een bijeenkomst in Minsk. "We hebben bijna onszelf vernietigd. Laten we daar open over zijn", klonk het. "We zullen nooit herhalen wat in 2020 is gebeurd."

Ondanks de kritiek vanuit de Europese Unie lijkt Loekasjenko de relaties met het Westen in de nabije toekomst te willen verbeteren.

In het voorbije jaar liet hij meer dan 250 politieke gevangenen vrij. Afgelopen vrijdag, 2 dagen voor de verkiezingen, gaf hij nog gratie aan 15 gevangenen: 8 van hen zouden veroordeeld zijn wegens "extremisme" (een veelgebruikte dekmantel om politieke tegenstanders vast te zetten), 7 wegens drugsgerelateerde misdaden.

Volgens de oppositie wil Loekasjenko op die manier het Westen paaien. De voorbije jaren voerde het Westen een hele reeks sancties in tegen Wit-Rusland, wegens mensenrechtenschendingen en omdat Loekasjenko Rusland steunt in zijn oorlog tegen Oekraïne.

Met het oog op eventuele onderhandelingen en wie weet een vredesakkoord in Oekraïne zou Loekasjenko de relaties met het Westen willen verbeteren, om zichzelf en Wit-Rusland in een gunstige positie te brengen, mocht er effectief een einde aan de oorlog komen.

Hoe het ook zij, de 250 gevangenen die het voorbije jaar zijn vrijgelaten, vormen maar een fractie van het aantal politieke gevangenen dat nog altijd vastzit. Volgens mensenrechtenorganisatie Viasna, zelf in Wit-Rusland verboden wegens "extremisme", zijn dat er nog altijd 1.250.