De NMBS moet niet alleen haar spijt betuigen, maar ook officiële excuses aanbieden over de rol van de Belgische spoorwegen bij de organisatie van de deportatietreinen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Dat is een van de 30 aanbevelingen van een zogenoemde groep van Wijzen.
NMBS moet officiële excuses aanbieden aan slachtoffers deportatie naar concentratiekampen
Rik Arnoudt
Gepubliceerd:
Bijgewerkt:
Tijdens de Tweede Wereldoorlog legde de Belgische spoorwegmaatschappij NMBS 28 konvooien in tussen Mechelen en het concentratie- en vernietigingskamp Auschwitz. Op die manier werden 189.542 Belgische dwangarbeiders, 16.081 politieke gevangenen, 25.490 Joden en 353 Roma gedeporteerd. Van de Joden en Roma weten we dat amper 1.195 mensen levend terugkeerden na de bevrijding.
Uit onderzoek van studiecentrum CegeSoma in opdracht van de federale overheid is gebleken dat de toenmalige NMBS-directie fouten heeft gemaakt en blind is geweest voor de consequenties van samenwerking met de Duitse bezetter. De studie erkent dat de Duitsers eventuele tegenwerking van de NMBS nooit zouden hebben aanvaard, maar stelt dat die directie de deportaties wel hadden kunnen vertragen.
"Die deportaties leken niet op de radar te staan", zegt onderzoeker Nico Wouters van CegeSoma. Het onderzoek van CegeSoma kwam er na een resolutie in het parlement, waarin de Kamer de regering opriep om de rol van de Belgische spoorwegen in de deportaties in opdracht van de Duitse bezetter tijdens de Tweede Wereldoorlog onafhankelijk te laten uitpluizen.
In 2012 heeft toenmalig NMBS-topman Jannie Haeck al de rol van de NMBS bij de deportaties erkend, maar echte excuses zijn er nog niet gekomen. De groep van Wijzen noemt excuses noodzakelijk om ervoor te zorgen dat de slachtoffers de erkenning krijgen die ze verdienen. Financiële compensaties vindt ze niet nodig omdat dit volgens haar 80 jaar na de feiten geen zin heeft.
Wel herstelbetalingen in Nederland
In Nederland heeft een speciale commissie in 2019 beslist dat de Nederlandse Spoorwegen (NS) de overlevenden van de Holocaust moesten vergoeden. Zo'n 5.000 à 6.000 mensen hebben toen een herstelbetaling van 5.000 à 15.000 euro gekregen.
Die beslissing was ook het gevolg van een jarenlange juridische strijd van Salo Muller, wiens ouders zijn omgebracht in Auschwitz.
De NS stond in voor de deportatie van zo'n 100.000 Joden naar het concentratiekamp Westerbork, van waaruit ze werden weggevoerd richting Auschwitz.
Ambtenaren leren zich te verzetten
Een groot deel van de aanbevelingen gaan over de toekomst. Zo pleiten de wijzen voor aanhoudende educatieve projecten en het volhouden van herdenkingen. Ze wijzen op de gevoelige huidige context, zoals bijvoorbeeld de situatie in Gaza. "Sommige scholen vermijden daarom deze tragedie aan te kaarten, uit vrees voor confrontaties", vertelt Guido Gryseels van de Groep der Wijzen. De groep pleit voor meer coördinatie en evaluatie van alle activiteiten die nu al ondernomen worden en ze te versterken.
Opvallend is ook de aanbeveling om ambtenaren aan te leren hoe ze zich kunnen verzetten tegen opdrachten die indruisen tegen de universele verklaring van de rechten van de mens. "Ook bedrijven in de privésector zouden zo'n opleidingen moeten kunnen geven", zegt Françoise Tulkens, voorzitter van de Groep van Wijzen.
Uitkijken naar wat ermee gebeurt
"Het succes van deze aanbevelingen hangt af van de manier waarop ze door de verschillende bevoegde overheden worden opgepakt en uitgevoerd", reageert Tomas Baum van Kazerne Dossin. "We zijn daarom benieuwd naar de concrete stappen die deze overheden en betrokken instellingen zullen zetten."
Bij de spoorwegen wordt gewacht op een signaal van de politiek. "De NMBS gaat nu kennis nemen van de aanbevelingen en zal, mede op basis van het gevolg dat de Belgische Regering beslist hieraan te geven in het kader van de collectieve verantwoordelijkheid, concrete acties en initiatieven uitwerken", luidt een schriftelijke mededeling van de NMBS.
