Jongeren kunnen op mediaplatformen als Telegram en Discord razendsnel radicaliseren, toont onderzoek van VRT NWS aan. Met slechts een aantal kliks belanden minderjarigen van een populaire chatgroep in een groep met extremistisch gedachtegoed. “Steun jij de ideologie van IS?”
Onderzoek VRT NWS toont hoe snel jongeren online radicaliseren: "Met slechts enkele kliks in extremistische groep"
Ellen Debackere
Gepubliceerd:
3 “likes” en een twijfelend antwoord op een paar vragen. Meer had een journalist van VRT NWS niet nodig om in een radicale online chatgroep te belanden. Hij is niet de enige. Door te reageren op schijnbaar onschuldige berichten belanden jongeren soms razendsnel in gesloten chatgroepen met extremistische inhoud.
Dat is verontrustend, want net vandaag toont een nieuw rapport van Staatsveiligheid aan dat tussen 2022 en 2024 bijna 1 op de 3 personen die broedden op gewelddadige acties in België, minderjarig was.
Het gaat bovendien om erg jonge mensen, merkt Staatsveiligheid op. De jongste verdachte die in 2024 werd aangehouden, was 13 jaar. De mediaanleeftijd is ongeveer 16 jaar. Het ging steevast om jongens.
In het rapport, dat voor alle duidelijkheid losstaat van het onderzoek van VRT NWS, klinkt het zo: “In zowat 3 op de 4 gevallen werden deze minderjarigen gedreven door een radicale versie van de soennitische islam. Een kwart van de minderjarigen had eerder een rechts-extremistische motivatie of handelde uit haat tegen het establishment."
"Het radicaliseringsproces van die minderjarigen vindt online plaats en gaat vaak bijzonder snel", klinkt het.
Maar hoe gaat dat echt in zijn werk? VRT NWS dook in de wereld van de extreme chatgroepen.
Een katje op felle kleuren
“Steun jij de ideologie van de Taliban? Van IS?”
In een chatgroep op het sociaal medium Telegram krijgt onze journalist plots een aantal opvallende vragen. Hij is daar undercover en gebruikt een schuilnaam.
De chatgroep leek nochtans onschuldig. Het is een van de vele groepen waar jongeren uit Vlaanderen en Nederland elkaar vinden en over alledaagse dingen praten. Een soort digitale speelplaats. De groepen tellen soms ruim 50.000 leden. Op piekmomenten zijn er tot wel 1.000 jongeren actief.
"Steun je de ideologie van Al Qaeda?” vraagt het account opnieuw via privébericht.
Het is niet toevallig dat we worden aangesproken. Onze journalist had gereageerd op een van de vele memes die er worden gedeeld. In dit geval ging het om een katje met op de achtergrond een lichtshow van felle kleuren. Op de achtergrond horen we een lied in het Arabisch.
Het is een meme die regelmatig terugkomt en op verschillende platformen terug te vinden is.
Onze journalist beantwoordt de vragen twijfelend. Hij stelt zich voor als een zoekende moslim. Het account bedankt hem voor de interactie en voegt hem toe aan een aparte groep op Discord, een onlineplatform waar mensen met dezelfde interesses samen kunnen komen in chatkamers.
Om hem te overtuigen stuurt het account alvast een video mee. “The procession of light is calling us”, staat er in de video. En ook “So we call on every believer to support his religion” of “daarom roepen we elke gelovige op om zijn religie te steunen”.
Content moet viraal gaan
Daar wordt al snel duidelijk dat de vele ogenschijnlijk onschuldige memes niet altijd onschuldig zijn.
De Discord-groep is ingedeeld in verschillende onderwerpen met elk een aparte chatroom. Het meeste werk wordt verzet in de kamer “memes”. Daar worden aan de lopende band populaire video’s van TikTok en andere platformen gedeeld.
De leider, een jongen die nog op de middelbare school zit en vermoedelijk uit Nederland afkomstig is, stuurt de groepsleden aan met advies over hoe ze hun video’s nog beter en aantrekkelijker kunnen maken.
De content die daaruit voortvloeit, wordt gedeeld in Telegramgroepen of op YouTube, TikTok en andere platformen. Een ding is duidelijk: de content moet en zal viraal gaan.
Het gebruik van de soms onschuldig ogende memes blijkt een strategie te zijn van een aantal losse, extremistische netwerken. Vaak zijn ze voorzien van opzwepende muziek met Arabische lyrics die telkens herhaald worden.
“Onze staat zal blijven bestaan, ondanks jullie pogingen ons te vernietigen”, klinkt het bijvoorbeeld keer op keer in de meme met het katje.
“Herleven in het paradijs”
Er zijn subtiele voorbeelden, maar ook duidelijk extremistische ideeën te zien. Er wordt voortdurend gedweept met geweld. We zien hoe mensen neergeschoten worden.
Soms wordt inspiratie gehaald uit het populaire schietspel ‘Call of Duty’. In bepaalde video's klinkt de roep om je “plicht uit te voeren” en valt het woord “respawnen”. Dat is een term die in videogames wordt gebruikt om een gestorven karakter terug tot leven te wekken. “And we respawn in Jannah”, wordt er gezegd. Of “En we herleven in Jannah (paradijs, red.).”
De leden lijken vooral elkaar op te zwepen. We zien beelden van wat volgens de leden IS-strijders in Syrië zijn, maar kunnen dat verder niet verifiëren. We lezen verschillende berichten die stellen dat ze willen vechten tegen joden. Bij beelden van een slachtoffer van de Hamas-aanval op het Nova Festival in Israël op 7 oktober 2023 worden hartjes geplaatst.
Er passeren ook heel wat complottheorieën de revue. Zo krijgen we een video te zien waarin iemand waarschuwt voor nepnieuws en beweert dat er een plan is om alle Arabische landen te vernietigen.
Ook oorlogsbeelden worden verheerlijkt. Beelden waarin een voorbijrijdende wagen onder vuur wordt genomen, wordt door de leider van de groep in de chat geplaatst.
En er wordt gefilosofeerd. Zo posten ze de woorden van een voor hen belangrijke imam en maken bedenkingen bij zijn uitspraken. Er ontstaat een debat over zelfmoordmissies. “Zijn deze te vergoelijken of niet?”
Radicaliseringsexpert ziet ook een trend van razendsnel radicaliseren
“Wij zien ook hoe frappant snel het tempo is om te radicaliseren en hoe laagdrempelig het is geworden”, zegt radicaliseringsexpert Youcef Naimi van Ceapire, het centrum van expertise en advies voor preventie en interventie bij radicalisme en extremisme.
“Wij hebben jongeren gezien die bekeerd zijn tot de islam en in enkele maanden tijd in een stadium waren beland waarin ze klaar waren om het land te verlaten of om geweld te plegen.”
“De ideologische onderbouw is erg oppervlakkig in vergelijking met vroeger. Deze jongeren zijn vaak zeer beperkt in kennis. Vroeger konden jongeren bepaalde imams en geleerden noemen, maar dat is niet meer zo.”
“Als ze opgepakt worden, schrikken ze soms zelf van hoe snel het allemaal gegaan is. Het gaat bijna steevast om jongeren met onderliggende issues, zoals een gebroken gezinssituatie. En vaak kunnen ze wel herstellen en opnieuw integreren in de maatschappij. Maar zolang ze in die vicieuze online cirkel zitten, hebben ze dat zelf niet door.”
“Het gaat overigens niet enkel om gesloten chatgroepen. Ook op meer reguliere media, zoals TikTok, is veel extremistisch materiaal aanwezig dat de moderatie kan ontwijken.”
Ronselen van leden
Het account ronselt duidelijk nieuwe leden op sociale media als Telegram of Discord. Daar ontbreekt elke vorm van moderatie. In bepaalde interne kanalen bespreken leden zelfs hun strategieën om dat doel te bereiken.
We vroegen een reactie bij de techplatformen
“Terroristische propaganda en oproepen tot geweld zijn expliciet verboden door de voorwaarden van Telegram”, antwoordt een van de woordvoerders van Telegram. Telegram is een berichten-app waar mensen ook samen kunnen komen in (soms grote) chatgroepen.
“Moderatoren, uitgerust met onder andere AI, patrouilleren proactief op openbare delen van het platform en gaan in op meldingen van gebruikers en organisaties om inhoud te verwijderen die de voorwaarden van Telegram schendt.”
“Voor de strijd tegen terroristische propaganda is Telegram een samenwerking aangegaan met het Global Center for Combating Extremist Ideology (ETIDAL). Dit partnerschap resulteerde in de verwijdering van meer dan 25,6 miljoen stukken met extremistische inhoud alleen al in het derde kwartaal van 2024.”
We contacteerden ook Discord. Discord is een platform met verschillende fora voor mensen met dezelfde interesses. Ze kunnen er communiceren met elkaar en zaken delen. Het is populair onder de gamegemeenschap. We kregen een mailtje terug met enkele vragen, maar voorlopig zonder antwoorden.
Vorige week – na maanden van activiteit - hebben de techbedrijven wel duidelijk gehandeld.
Zowel de Telegram-groep waar doorgaans enkel “normale zaken” werden besproken, als de extremistische en gewelddadige Discord-groep, werden door de platformen verwijderd.
Bekijk: VRT NWS-onderzoeksjournalist Tim Verheyden laat het traject online zien
Voor ouders die ongerust zijn
Ouders die ongerust zijn over het surfgedrag van hun kinderen, of vermoeden dat er radicalisering speelt, kunnen onder andere terecht bij de Opvoedingslijn . Je kan er anoniem blijven en een persoonlijk antwoord krijgen.
