Videoclip viert 50e verjaardag: van Queen tot TikTok, Stijn Van de Voorde blikt terug in zaalshow

Over de eerste videoclip aller tijden is in de muziekwereld geen eensgezindheid. Wel zeker is dat het iconische nummer ‘Bohemian Rhapsody’ van Queen dit jaar 50 jaar oud is. In de eindejaarslijstjes staat het in de hoogste regionen en daar speelt de iconische videoclip ook een rol in.

"In de jaren 40 werden er al muziekfilms opgenomen", vertelt radiopresentator Stijn Van de Voorde aan VRT NWS. "Ook de televisieoptredens van Elvis Presley in de jaren 50 en de concertopnames van The Beatles in de jaren 60 zijn in zekere zin clips, of toch de voorlopers daarvan. Maar ‘Bohemian Rhapsody’ is de eerste moderne videoclip, omdat het meer is dan een concertregistratie."

"Queen heeft als eerste groep een apart beeldverhaal gemaakt bij een nummer, met de special effects uit die tijd. Ze profileren zich als artiest op een visuele manier vanuit een eigen visie en muzikale identiteit en niet op vraag van een televisiezender. Dat was midden jaren 70 vernieuwend."

"Queen had ook een commerciële bedoeling: de clip moest een experimenteel nummer van 6 minuten bij een internationaal publiek introduceren. ‘Bohemian Rhapsody’ werd zelden op de radio gedraaid, omdat het zo lang duurde. Via de clip heeft het zijn publiek gevonden."

Bekijk de iconische videoclip van 'Bohemian Rhapsody' van Queen:

Vanaf de jaren 80 speelt muziekzender MTV een cruciale rol in de muziekwereld en het leven van Stijn Van de Voorde. "Ik was 14 in 1991, dus ik ontdekte muziek vooral via MTV. Dat was in het pre-internettijdperk dé manier, naast radio en de gespecialiseerde muziekpers. De glorieperiode van MTV viel samen met mijn muzikale ontdekkingstocht en heeft me als tiener sterk beïnvloed."

"Als ik een nummer uit de jaren 90 hoor dan zie ik er nog altijd de videoclip bij. Ik heb ‘Smells like teen spirit’ van Nirvana voor het eerst gehoord op MTV. Ik heb jarenlang het programma ‘120 minutes’ opgenomen op videocassette, om clips te herbekijken." 

Bekijk de clip van 'Smells like teen spirit' van Nirvana:

"Mijn favoriete clips komen niet toevallig uit die tijd, want dat is puur jeugdsentiment. Ook al staken mijn lievelingsartiesten als Oasis, Blur of Paul Weller er weinig moeite in. Ik toon in de voorstelling bijvoorbeeld een afgekeurde clip van Oasis, die werd tegengehouden omdat de broers Gallagher ze te onnozel vonden."

"Alles weerspiegelt de tijdgeest en videoclips ook. Ik heb de zanger van rockgroep KISS gevraagd hoe ze terugkijken op hun seksistische clips uit de jaren 80. Die vrouwonvriendelijke taferelen passen niet meer op televisie. Door het verdwijnen van klassieke muziekzenders is de associatie tussen muziek en clips sowieso minder sterk."

De hoogdagen van MTV duren maar een tiental jaar, voor realityprogramma’s het uitzendschema inpalmen en YouTube in 2005 de fakkel als muziekplatform overneemt. Vlaamse muziekzenders als TMF en JIM hebben in navolging van MTV bijzondere clips opgeleverd van Belgische artiesten.

"‘Champagne’ van Millionaire is in die periode verkozen tot de beste Belgische videoclip ooit, maar het is eigenlijk een gehermonteerde Franse kortfilm. Een slim en creatief idee, dat weinig geld heeft gekost. Het andere uiterste is Hooverphonic, die voor ‘Mad about you’ 2 videoclips hebben gemaakt: een voor de Amerikaanse markt en een voor Europa."

Bekijk de clip van 'Champagne' van Millionaire:

"In de jaren 60 hebben ook de VRT en de RTBF een bijdrage geleverd aan videoclips. Met Jimi Hendrix is er een clip opgenomen in het Zoniënwoud. Daar bestaan alleen nog een paar foto's van. Pink Floyd heeft dan weer opnames gemaakt aan het Atomium. Vanaf de jaren 80 is de VRT eigen muziekprogramma’s beginnen te maken. Voor ‘Hitring’ met Kurt Van Eeghem werd er met lokale artiesten een clip gemaakt en uitgezonden."

Stijn Van de Voorde is ervan overtuigd dat De Perfecte Videoclip niet bestaat. "Voor muziek bestaat de gouden toverformule ook niet. Ik heb als uitdaging zelf een videoclip gemaakt met elementen die in theorie goed werken. Uitkijken met product placement is verstandig. Er wordt nog altijd met Lady Gaga’s ‘Telephone’  gelachen omdat het een reclamefilmpje is geworden."

"Een geslaagde videoclip is zowel plezant als visueel interessant. Het allerbelangrijkste is dat het verhaal moet aansluiten bij het nummer en de artiest. Het geheel moet kloppen en dat hoeft niet altijd veel geld te kosten. Zo zit de eenvoudige clip bij ‘Hurt’ van Johnny Cash helemaal juist, door de combinatie van beelden van de oudere Cash met archiefmateriaal."

Bekijk de videoclip van 'Hurt' van Johnny Cash:

"Een gebrek aan budget komt de creativiteit soms ten goede. Dat heeft de Amerikaanse band OK Go bewezen met de clip van ‘Here it goes again’, opgebouwd rond een absurde situatie met loopbanden. Een grappige video die in de beginperiode van YouTube viraal is gegaan."

Bekijk de videoclip van 'Here it goes again' van OK Go:

De tijd dat platenfirma’s miljoenenbudgetten investeren in videoclips is al lang voorbij. "De duurste videoclip ooit van ‘Scream’ van Janet en Michael Jackson heeft midden jaren 90 ruim 14 miljoen dollar gekost. Ook de concertfilm van 13 minuten bij ‘Thriller’ was niet goedkoop, maar die ‘promotional music video’s’ werden betaald door de labels."

"Nu investeren artiesten zelf, omdat het belangrijk is om een visuele identiteit te hebben online. Tijdens de coronacrisis zijn er trouwens meer videoclips gemaakt, zodat artiesten zich tijdens de lockdowns toch konden tonen aan hun publiek."

Na het YouTube-tijdperk is TikTok alomtegenwoordig op muzikaal vlak. "Daar is een nieuwe vorm van creativiteit ontstaan. Op TikTok worden de 15 seconden van een nummer gedeeld, die het best kunnen scoren. Gebruikers maken zelf video’s bij hun favoriete muziek, ongeacht of dat een nieuw nummer is of niet. Eigenlijk is dat de moderne adaptatie van de videoclip, waardoor artiesten soms een hit scoren met een oud nummer", vindt Van de Voorde.

Daarnaast blijft het belangrijk voor artiesten om zelf videoclips te maken, omdat ze online viraal kunnen gaan. Sommigen investeren in langere concertfilms, met wisselend succes. De kortfilm van Jennifer Lopez werd unaniem afgekraakt, naar de thriller die The Weeknd binnenkort uitbrengt bij zijn nieuwe album wordt wel uitgekeken.

"De grootste artiesten hebben natuurlijk de grootste budgetten. Iemand als Beyoncé blijft videoclips maken met alles erop en eraan, voor 1 of 2 nummers per album. Zij benut de vele mogelijkheden van het genre. Audio en video komen samen met dans, grafische vormgeving, mode en theater tot een nieuwe kunstvorm die de muziek versterkt. Een recente parel is ‘Humble’ van Kendrick Lamar."

Bekijk de videoclip van 'Humble' van Kendrick Lamar:

Op internationaal vlak zijn er volgens Van de Voorde enkele Belgen toonaangevend. "Angèle en Stromae steken erbovenuit. Als zij iets uitbrengen, dan is het vaak nieuws. Daarnaast heeft choreograaf Sidi Larbi Cherkaoui met Beyoncé samengewerkt. En stylist Tom Eerebout bepaalt al jaren de look van Lady Gaga."

Ondanks de vele evoluties in de muzieksector is Van de Voorde ervan overtuigd dat videoclips blijven bestaan. "Net zoals een albumcover ook in streamingtijden belangrijk blijft, omdat het visuele aspect veel vertelt over een artiest. Gewoon een goed liedje schrijven, is niet altijd genoeg om op te vallen. De videoclip kan het verschil maken."